Edebiyat terimleri sözlüğü: A'dan Z'ye kısa tanımlar

A

• Absürt: insanın anlam arayışıyla evrenin sessizliği arasındaki uyumsuzluk. → Varoluşçuluk
• Anjambman (ulantı): şiirde anlamın dize sonunda bitmeyip sonraki dizeye taşması.
• Anlatıcı: hikâyeyi anlatan ses. Yazarla aynı kişi değildir. → Bakış açısı
• Anlatım biçimi: paragrafın ne yaptığı — öyküleyici, betimleyici, açıklayıcı, tartışmacı. → Ayrıntı
• Aruz: hecelerin uzunluk-kısalığına dayanan ölçü. → Ayrıntı

B

• Bakış açısı: hikâyenin kimin gözünden anlatıldığı. Birinci kişi, üçüncü kişi sınırlı, tanrısal.
• Beyit: anlamca bütün oluşturan iki dize. Divan şiirinin birimi. → Nazım biçimleri
• Bilinç akışı: zihinden geçenlerin düzenlenmeden aktarılması. → Ayrıntı
• Büyülü gerçekçilik: gerçek dünyada olağanüstü olayların, kimse şaşırmadan yaşanması. → Ayrıntı

Ç–D

• Çatı: fiilin özne ve nesneyle ilişkisi — etken, edilgen, dönüşlü, işteş. → Ayrıntı
• Çatışma: kahramanın istediği ile önündeki engel arasındaki gerilim. Hikâyenin motoru. → Ayrıntı
• Deus ex machina: çözümün, hikâyenin içinden gelmeyen dış bir müdahaleyle gelmesi. Genellikle kusur sayılır.
• Doruk noktası: gerilimin en yükseldiği, kararın verildiği an.
• Dize (mısra): şiirin bir satırı.

E–F

• Epigraf: kitabın ya da bölümün başına konan alıntı.
• Fabl: hayvan kahramanlı, ders veren kısa öykü. → Ayrıntı
• Fiilimsi: fiilden türeyen ama çekimlenemeyen sözcük. → Ayrıntı

G–H

• Geriye dönüş (flashback): anlatının geçmişteki bir sahneye dönmesi. → Ayrıntı
• Güvenilmez anlatıcı: okurun anlattıklarına güvenemeyeceği anlatıcı. → Ayrıntı
• Hubris: kahramanın kibri; Yunan trajedisinde felaketin kaynağı. → Ayrıntı

İ–K

• İmge: duyulara seslenen, zihinde canlanan söz.
• İroni: söylenenin tersinin kastedilmesi; ya da beklenenin tersinin olması.
• İstiare: benzetmenin yalnız bir tarafının söylenmesi. → Söz sanatları
• Kafiye: dize sonlarındaki, görevleri farklı ses benzerliği. → Ayrıntı
• Katarsis: trajedide seyircinin acıma ve korku yoluyla arınması.
• Kinaye: hem gerçek hem mecaz anlama gelen, mecazı kastedilen söz.
• Klişe: çok kullanılmaktan etkisini yitirmiş kalıp. → Ayrıntı

M

• Mazmun: Divan şiirinde kalıplaşmış imge (servi = boy, gül = yanak). → Ayrıntı
• Mecaz: bir sözün gerçek anlamı dışında kullanılması.
• Metinlerarasılık: bir metnin başka metinlere gönderme yapması. → Ayrıntı
• Mise en abyme: bir eserin kendi içinde küçültülmüş kopyasını barındırması — kitap içinde kitap, oyun içinde oyun.
• Monomit: mitlerin paylaştığı ortak yolculuk yapısı. → Kahramanın Yolculuğu

N–Ö

• Nazım birimi: şiirin yapı taşı — dize, beyit, dörtlük, bent.
• Novella: uzun hikâye ile kısa roman arası tür. → Ayrıntı
• Olay örgüsü: olayların neden-sonuç ilişkisiyle dizilişi. → Ayrıntı
• Öngörü (foreshadowing): ilerideki bir olayın önceden sezdirilmesi.
• Ölçü: şiirdeki ses düzeni — hece, aruz ya da serbest.

P–S

• Pastiş: bir üslubun taklidi. Alay amacı yoksa saygı, varsa parodidir.
• Redif: dize sonlarındaki, görevi aynı olan ek ya da kelime tekrarı. → Ayrıntı
• Sıfat-fiil (ortaç): fiili sıfatlaştıran ek. → Ayrıntı
• Sinopsis: eserin kısa ve bütün olay örgüsünü içeren özeti. → Ayrıntı

T–Z

• Tema: eserin altında yatan soyut düşünce. Konu somut, tema soyuttur. → Ayrıntı
• Teşbih: iki şeyin ortak bir özellik üzerinden karşılaştırılması.
• Tevriye: çok anlamlı bir sözün uzak anlamının kastedilmesi.
• Üstkurmaca: metnin kendi kurmacalığından söz etmesi. → Ayrıntı
• Yan cümlecik: fiilimsiyle kurulan, tek başına yargı bildirmeyen cümle parçası.
• Zarf-fiil (ulaç): fiili zarflaştıran ek — "-ip, -arak, -ince, -ken".

---