Teşbih (benzetme)
İki şeyi ortak bir özellik üzerinden karşılaştırma. Dört ögesi vardır:
- Benzeyen: zayıf olan (çocuk)
- Benzetilen: güçlü olan (aslan)
- Benzetme yönü: ortak özellik (cesaret)
- Benzetme edatı: gibi, kadar, sanki
"Çocuk aslan gibi cesurdu." — dört öge de var: ayrıntılı teşbih.
"Çocuk aslan gibiydi." — yön yok: kısaltılmış teşbih.
"Aslan çocuk." — sadece benzeyen ve benzetilen: pekiştirilmiş / teşbih-i beliğ.
İstiare (eğretileme)
Benzetmenin iki ögesinden yalnız biri söylenirse istiare olur.
- Açık istiare: sadece benzetilen söylenir.
"Sahnede bir aslan kükredi." → Aslan yok, cesur bir insan var. - Kapalı istiare: sadece benzeyen söylenir, benzetilen özelliğiyle sezdirilir.
"Yalnızlığım kanat çırptı." → Yalnızlık kuşa benzetilmiş ama "kuş" denmemiş.
Teşbih mi istiare mi? Kolay ayrım: benzetmenin iki tarafı da varsa teşbih, biri eksikse istiaredir.
Mecaz
Bir sözcüğün gerçek anlamı dışında kullanılması.
"Sözlerin beni yaktı." — ortada ateş yok.
Mecaz-ı mürsel (ad aktarması)
Benzetme olmadan, parça-bütün ya da iç-dış ilişkisiyle yapılan aktarma. Bu, mecazdan ayrılan yeri.
- "Sobayı yaktık." → Soba değil, içindeki odun yandı.
- "Stat ayağa kalktı." → Stat değil, içindeki seyirci.
- "Bugün Sabahattin Ali okudum." → Yazar değil, kitabı.
Ayırt etme: mecaz-ı mürselde benzetme yoktur. Benzetme varsa istiare, yoksa mecaz-ı mürseldir.
Kişileştirme (teşhis)
İnsan dışı varlığa insan özelliği verme.
"Rüzgâr pencereyi dövüyordu." · "Ağaçlar el sallıyor."
Kişileştirme yapılan her yerde aynı zamanda kapalı istiare de vardır — sorularda ikisi birlikte sorulur.
İntak (konuşturma)
İnsan dışı varlığı konuşturma. Fabl türünün temeli.
"Karga dedi ki: 'Bu peynir benim.'"
Tezat (karşıtlık)
Zıt kavramları bir arada kullanma.
"Ne içindeyim zamanın, ne de büsbütün dışında."
Tevriye
Birden çok anlamı olan sözcüğü, uzak anlamı kastedilecek şekilde kullanma.
"Bu kadar letafet çünkü sende var / Beyaz gerdanında bir de ben gerek" → "ben" hem "leke", hem "kişi".
Kinaye
Sözü hem gerçek hem mecaz anlama gelecek biçimde, mecazı kastederek söyleme.
"Onun eli açıktır." → Gerçekten eli açık da olabilir ama kastedilen cömertlik.
Mübalağa (abartma)
"Sesi dağları inletti." · "Bin yıldır bekliyorum."
Tariz (iğneleme)
Söylenenin tam tersini kastetme.
Üç saat geç gelen birine "Ne kadar erken gelmişsin." demek.
Hüsn-i talil (güzel nedene bağlama)
Bir olayı, gerçek sebebi dışında güzel bir sebebe bağlama.
"Güller açmış, sen geçeceksin diye."
Telmih (hatırlatma)
Bilinen bir olaya, kişiye ya da esere gönderme yapma.
"Ferhat gibi dağları deldim."
Tenasüp (uygunluk)
Anlamca ilgili sözcükleri bir arada kullanma.
"Kalem, kâğıt, mürekkep… hepsi seni yazmak için."
En çok karıştırılan üçlü — hızlı tablo
- Teşbih: benzeyen + benzetilen ikisi de var.
- İstiare: benzetme var ama bir taraf eksik.
- Mecaz-ı mürsel: benzetme hiç yok, parça-bütün ilişkisi var.
Yazarken ne kadar kullanmalı?
Söz sanatı, tuz gibi: azı yemeği açar, çoğu yenmez hâle getirir. Her cümlesinde benzetme olan metin, şiirsel değil yorucu okunuyor. En iyi kullanım, okurun sanatı fark etmediği ama etkisini aldığı kullanımdır.
Betimleme ve metni sadeleştirme yazılarımız bu dengeyi kurmana yardımcı olur.
Yazarlık tarafının tamamı için: Arwy'de yazarlar için.
Yazdıklarını okurla buluştur. Arwy Google Play'de.