Önce bir uyarı: tür bir kutu değil, bir vaattir. İyi kitapların çoğu birden fazla türe basar ve en sevdiğin kitap muhtemelen "saf" bir türde değildir. Etiketleri kitabı bulmak için kullan, kitabı yargılamak için değil.
Kurgu — ana türler
- Fantastik. Kendi kurallarını kuran bir dünya: büyü, başka diyarlar, insan dışı varlıklar. Vaadi kaçıştır, ama iyi fantastik aynı zamanda gerçek dünyayı başka bir açıdan anlatır.
- Bilim kurgu. Fantastikten farkı, açıklamanın büyüde değil bilimde ya da teknolojide aranması. "Ya şöyle olsaydı" sorusunun türü.
- Polisiye / gerilim. Bir sorun, bir tehdit ve çözülmesi. Polisiyede soru "kim yaptı", gerilimde "yetişebilecek mi".
- Aşk (romantik). Merkezinde bir ilişki var ve okur sonunun mutlu bitmesini bekler — bu türün yazılı olmayan sözleşmesidir; bozarsan okur kızar.
- Korku. Amacı rahatsız etmek. İyi korku canavarla değil, bekleyişle çalışır.
- Distopya. Bozulmuş bir toplum düzeni. Bilim kurgunun komşusu ama derdi teknoloji değil iktidar.
- Tarihî kurgu. Gerçek bir dönemde geçen uydurma hikâye. Zorluğu: dönem doğru olmalı ama ders kitabına dönmemeli.
- Edebî kurgu. Olaydan çok dile, iç dünyaya ve biçime ağırlık veren kitaplar. "Ne oldu"dan çok "nasıl anlatıldı".
Yaş ve okur grubuna göre
- Genç yetişkin (YA). Genelde genç bir kahraman ve ilk kez yaşanan şeyler. Okurlarının büyük kısmı aslında yetişkin — bu türü "çocuk kitabı" sanmak yaygın bir hata.
- Çocuk kitabı. Kendi içinde yaş basamakları olan geniş bir alan.
- Yetişkin kurgu. Yukarıdaki türlerin yetişkin okura yazılmış hâli.
Kurgu-dışı
- Anı ve otobiyografi. Yaşanmışın anlatısı. Anı bir dönemi, otobiyografi bir hayatı anlatır.
- Deneme. Bir fikrin etrafında dolaşan kısa metinler.
- Anlatı kurgu-dışı. Gerçek olayları roman gibi anlatan kitaplar — kurgu-dışına ilk adım için en kolay kapı.
- Kişisel gelişim, tarih, bilim, biyografi. Konusuna göre ayrılan geniş alanlar.
Kafa karıştıran alt türler
Bugün en çok konuşulanlar genelde alt türler: düşmandan sevgiliye ve yavaş yanan gibi aşk kalıpları, şatafatlı fantastik, rahatlatan kurgu, karanlık akademi, LitRPG. Bunlar tür değil, tat tarifidir — okurun tam olarak ne istediğini söylemesini sağlar.
Alt tür bilmek şart değil. Ama sevdiğin bir kitabın alt türünü öğrenmek, benzerini bulmanın en hızlı yoludur.
Nereden başlamalı?
Tür seçerek değil, sevdiğin bir kitaptan geriye giderek başla. En son keyif aldığın kitabın türüne bak, o türden iki kitap daha dene. Beğenmezsen tür değil o kitap sana uymamış olabilir — hemen türü elemeden bir şans daha ver.
Ne okuyacağına karar veremiyorsan çok sevdiğin bir kitaptan sonra ne okumalı yazımıza bakabilirsin.
Türlere göre kitap keşfetmek istersen Arwy Google Play'de.