Fiilimsi nedir? İsim-fiil, sıfat-fiil ve zarf-fiil ekleri

Fiilimsi nasıl anlaşılır?

İki özelliği var:

• Bir fiilden türemiştir.
• Kip ve kişi eki almaz — yani yüklem olamaz (ek fiille yüklem olması ayrı konu).

"koşmak" fiilimsidir; "koştu" fiildir. Aradaki fark: birine zaman ve kişi eklenmiş, diğerine eklenmemiş.

1. İsim-fiil (mastar)

Fiili isimleştirir. Ekleri: -mak/-mek · -ma/-me · -ış/-iş

• "Yazmak zor iştir."
• "Beklemesi uzun sürdü."
• "Onun bakışı tuhaftı."

Tuzak: aynı ekler kalıcı isim de yapar. "Dondurma", "çakmak", "dolma" birer nesne adıdır — fiilimsi değil, isimdir. Ayırt etme: fiilimsi eylemi anlatır, isim nesneyi.

2. Sıfat-fiil (ortaç)

Fiili sıfatlaştırır; bir ismi niteler. Ekleri:

-an/-en · -ası/-esi · -mez/-maz · -ar/-er · -dik/-dık · -ecek/-acak · -miş/-mış

• "Gelen misafir"
• "Görülmedik bir olay"
• "Okunacak kitaplar"
• "Pişmiş yemek"

Tuzak: "-miş" ve "-ecek" hem sıfat-fiil eki hem zaman ekidir. Sıfat-fiil olması için bir ismi nitelemesi gerekir: "gelmiş" (fiil, yüklem) ile "gelmiş misafir" (sıfat-fiil) farklıdır.

3. Zarf-fiil (ulaç, bağ-fiil)

Fiili zarflaştırır; yüklemi durum, zaman ya da sebep bakımından tamamlar. En çok ek bu türde:

-ip · -arak/-erek · -ince/-ınca · -ken · -madan/-meden · -alı/-eli · -dıkça/-dikçe · -maksızın · -casına · -e…-e · -r…-maz

• "Kapıyı açıp içeri girdi."
• "Koşarak geldi."
• "Beni görünce durdu."
• "Yemek yerken konuşma."
• "Hiçbir şey söylemeden çıktı."

Fiilimsi cümleyi birleşik yapar

Fiilimsi bulunan cümlede bir yan cümlecik vardır ve cümle birleşik cümle olur.

"Kapıyı açınca ışığı gördü." → "Kapıyı açınca" yan cümle, "ışığı gördü" temel cümle.

Bir cümlede kaç fiilimsi varsa, o kadar yan cümlecik vardır.

Yazarken: fiilimsi neden önemli?

Fiilimsiler, iki cümleyi bağlaç kullanmadan birleştirmenin yolu — ve iyi kullanıldığında metnin ritmini değiştiriyor.

• Kesik ritim: "Kapıyı açtı. İçeri girdi. Işığı yaktı." → gerilim, hız.
• Akıcı ritim: "Kapıyı açıp içeri girerek ışığı yaktı." → tek hareket hissi.

İkisi de doğru; hangisini seçtiğin sahnenin temposunu belirliyor.

Aşırı kullanım tuzağı

Acemi metinlerin en belirgin işareti, zincirlenmiş zarf-fiiller:

"Kapıyı açarak içeri girip ışığı yakarak masaya oturup kitabı alarak okumaya başladı."

Cümle dilbilgisi açısından doğru ama okunmuyor. Kural olarak: bir cümlede ikiden fazla zarf-fiil varsa cümleyi böl.

"-ip" ile başlayan yaygın hata

"Kitabı alıp masaya konuldu." ✘ — "alıp" etken, "konuldu" edilgen; çatı uyuşmuyor.
Düzeltme: "Kitap alınıp masaya konuldu." ✔

Çatı konusunu ayrı bir yazıda anlattık.

Cümlenin ögeleri ve anlatım bozuklukları yazılarımıza da bak.

Yazarlık tarafının tamamı için: Arwy'de yazarlar için.

---