Özne-yüklem ilişkisine göre
Etken çatı
İşi yapan bellidir; özne gerçek öznedir.
"Ali kapıyı açtı."
Edilgen çatı
-il / -in eki alır. İşi yapan belli değildir; cümledeki özne sözde öznedir.
"Kapı açıldı." → Kim açtı? Belli değil.
Bulma yöntemi: yükleme "kim tarafından?" diye sor. Cevap cümlede yoksa edilgendir.
Dönüşlü çatı
-in / -ın eki alır. Özne işi yapar ve iş yine kendisine döner.
"Çocuk yıkandı." → Kendi kendini yıkadı.
Edilgenle karıştırma: "Çamaşırlar yıkandı" edilgendir (başkası yıkadı); "çocuk yıkandı" dönüşlüdür (kendini yıkadı). Ayırt etme: "kendi kendine" ifadesi ekleniyorsa dönüşlüdür.
İşteş çatı
-iş / -ış eki alır. İş ya karşılıklı ya da birlikte yapılır.
- Karşılıklı: "Uzaktan bakıştılar."
- Birlikte: "Çocuklar bahçede koşuştular."
Nesne-yüklem ilişkisine göre
Geçişli fiil
Nesne alabilir. Test: yükleme "neyi?" sorusu sorulabiliyorsa geçişlidir.
"Kitabı okudu." → Neyi okudu? Kitabı. ✔ geçişli
Geçişsiz fiil
Nesne almaz.
"Çocuk uyudu." → Neyi uyudu? ✘ Soru anlamsız → geçişsiz
Oldurgan fiil
Geçişsiz bir fiil, -r / -t / -dır ekiyle geçişli hâle gelir.
"uyu" → "uyut" · "gül" → "güldür"
"Çocuğu uyuttu." → artık nesne alıyor.
Ettirgen fiil
Zaten geçişli olan fiil aynı eklerle bir kat daha geçişli olur — iş başkasına yaptırılır.
"yaz" → "yazdır" → "yazdırt"
"Mektubu yazdırdı." → kendisi yazmadı, yazdırdı.
Yazarken: etken mi edilgen mi?
Varsayılan etkendir. Etken cümle kim ne yaptı sorusunu cevaplar; edilgen cümle onu gizler. Kurguda bu gizleme çoğu zaman istenmeyen bir yumuşama üretiyor.
- Zayıf: "Kapı çarpılarak kapatıldı ve odaya sessizlik hâkim oldu."
- Güçlü: "Kapıyı çarptı. Oda sustu."
Edilgen ne zaman doğru seçim?
Edilgen kötü değil — yanlış yerde kullanıldığında kötü. Doğru kullanıldığı yerler:
- Yapan bilinmiyorsa: "Kapı gece açılmıştı."
- Yapan önemli değilse: "Kitap 1954'te basıldı."
- Vurgu nesnedeyse: "Mektup nihayet bulundu."
- Bilerek gizlemek istiyorsan: gerilim kurgusunda çok işe yarıyor — okur failin kim olduğunu bilmemeli.
Resmî dil tuzağı
Türkçede resmî yazışma dili edilgen yapıya çok yaslanıyor ("değerlendirilmiştir", "uygun görülmüştür") ve bu alışkanlık edebî metne sızdığında metin cansızlaşıyor. Düzeltme turunda "-ıldı / -ildi / -ınmış" biçimlerini aratıp her birine "burada gerçekten fail gizlenmeli mi?" diye sormak, metni belirgin biçimde güçlendiriyor.
Çatı uyumsuzluğu — sık yapılan hata
Aynı cümledeki fiiller farklı çatıda olamaz:
"Yemek pişirilip masaya koydu." ✘ → "pişirilip" edilgen, "koydu" etken.
Düzeltme: "Yemek pişirilip masaya konuldu." ✔ ya da "Yemeği pişirip masaya koydu." ✔
Fiilimsiler, cümlenin ögeleri ve anlatım bozuklukları yazılarımıza bak.
Yazarlık tarafının tamamı için: Arwy'de yazarlar için.
Metnini yayınlamadan bir tur gözden geçir. Arwy Google Play'de.