Yüklem
Cümlenin temel ögesi. İş, oluş ya da durum bildirir; cümlede yargıyı taşır.
"Çocuk kitabı masaya bıraktı."
Türkçede yüklem genellikle sonda bulunur, ama devrik cümlede başka yerde olabilir: "Bıraktı kitabı masaya."
Kural: yüklem olmadan cümle olmaz. Önce yüklemi bul — diğer her şey ona sorulacak.
Özne
Yüklemin bildirdiği işi yapan ya da o durumda olan öge. Yükleme "kim?" veya "ne?" diye sorulur.
"Çocuk kitabı bıraktı." → Bırakan kim? Çocuk.
Gizli özne
Cümlede yazmayan ama yüklemin kişi ekinden anlaşılan özne.
"Kitabı masaya bıraktım." → Özne "ben", cümlede yok ama ekten belli.
Sözde özne
Edilgen cümlelerde, işi yapmadığı hâlde özne görevindeki öge.
"Kitap masaya bırakıldı." → Kitap bırakma işini yapmıyor ama özne konumunda.
Nesne
Öznenin yaptığı işten etkilenen öge. İki türü var.
Belirtili nesne
"-i" hâl ekini alır. Yükleme "kimi?" ya da "neyi?" sorulur.
"Çocuk kitabı bıraktı." → Neyi bıraktı? Kitabı.
Belirtisiz nesne
Ek almaz. Yükleme "ne?" sorulur.
"Çocuk kitap okudu." → Ne okudu? Kitap.
Dikkat: "ne?" sorusu hem özneyi hem belirtisiz nesneyi bulur. Ayırmak için şunu yap: cümleyi edilgen çatıya çevir. Özne olan öge yerinde kalır, nesne olan öge özne konumuna geçer.
Dolaylı tümleç (yer tamlayıcısı)
"-e, -de, -den" hâl eklerini alır. Yükleme "kime, kimde, kimden, nereye, nerede, nereden" sorulur.
"Çocuk kitabı masaya bıraktı." → Nereye bıraktı? Masaya.
Tuzak: "-e, -de, -den" eki alan her kelime dolaylı tümleç değildir. "Sabahtan beri bekliyorum" cümlesindeki "sabahtan" zaman bildirdiği için zarf tümlecidir.
Zarf tümleci (belirteç tümleci)
Yüklemi zaman, durum, sebep, miktar ve yön bakımından tamamlar. Sorular: "nasıl, ne zaman, niçin, ne kadar, ne ile"
- "Dün geldi." → ne zaman
- "Sessizce kapattı." → nasıl
- "Korktuğu için kaçtı." → niçin
- "Çok yoruldu." → ne kadar
Öge bulma sırası — pratik yöntem
- 1. Yüklemi bul.
- 2. "Kim / ne?" → özne.
- 3. "Kimi / neyi / ne?" → nesne.
- 4. "Kime / nerede / nereden?" → dolaylı tümleç.
- 5. Kalanlar → zarf tümleci.
Önemli: ögeler bölünmez. "Elindeki eski kitabı" tek bir nesnedir, üç öge değil.
Bunu bilmek yazmaya ne katıyor?
Öge bilgisi sınav konusu gibi görünüyor ama anlatım bozukluklarının büyük kısmı öge hatasıdır:
- Öge eksikliği: "Sinemaya gittik ve çok beğendik." → nesne yok, ne beğendik?
- Özne-yüklem uyumsuzluğu: "Herkes geldiler." ✘
- Ortak öge yanlışı: "Ona güveniyor ve seviyorum." → biri "-e", öbürü "-i" istiyor.
Bir cümlen kulağa yanlış geliyor ama nedenini bulamıyorsan, ögelerine ayırmak sorunu neredeyse her zaman gösteriyor.
Fiilimsiler, noktalama ve metni düzeltmek yazılarımıza bak.
Yazarlık tarafının tamamı için: Arwy'de yazarlar için.
Yazdığını yayınlamaya hazır mısın? Arwy Google Play'de.