Noktalama işaretleri: hangisi nerede kullanılır?

Nokta (.)

• Tamamlanmış cümlenin sonuna: "Kitabı bitirdim."
• Kısaltmalarda: "Dr.", "Prof.", "vb.", "s." (sayfa)
• Sayılarda sıra bildirmek için: "3. sınıf", "1985. yıl"
• Tarihlerde: "3.9.2026"

Dikkat: başlıklardan sonra nokta konmaz.

Virgül (,)

En çok yanlış kullanılan işaret. Konduğu yerler:

• Sıralamada: "Kalem, defter, silgi aldım."
• Sıralı cümleleri ayırmada: "Kapıyı açtı, içeri girdi, oturdu."
• Hitaplardan sonra: "Ali, buraya gelir misin?"
• Ara sözlerin iki yanına: "Kitabı, geçen yıl aldığım kitabı, kaybettim."
• Anlam karışıklığını önlemede: "Genç, kadına baktı." — virgülsüz "genç kadın" olurdu.

Noktalı virgül (;)

Virgülden güçlü, noktadan zayıf.

• Anlamca bağlı bağımsız cümleleri ayırır: "Yağmur yağıyordu; kimse dışarı çıkmadı."
• İçinde virgül olan grupları ayırır: "Sınıfta Ali, Ayşe ve Mehmet; bahçede Zeynep ve Can vardı."
• "ancak, fakat, çünkü, bu yüzden" gibi bağlaçlardan önce: "Denedim; ancak olmadı."

İki nokta (:)

• Açıklama veya örnek öncesinde: "Üç şey lazım: kalem, kâğıt, zaman."
• Alıntı ya da konuşma öncesinde: "Şöyle dedi: 'Gitmiyorum.'"

Dikkat: iki noktadan sonra gelen kelime, cümle değilse küçük harfle başlar.

Üç nokta (…)

• Tamamlanmamış cümlelerde: "Sana söylemem gereken bir şey…"
• Alıntıda atlanan kısımlar için: "Kitap … çok etkileyiciydi."
• Sözün kesildiğini göstermek için (diyalogda çok işe yarar).

Üç nokta üç noktadır — beş, altı nokta yazmak yazım hatasıdır.

Soru işareti (?)

• Soru cümlelerinin sonuna: "Nereye gidiyorsun?"
• Bilinmeyen ya da şüpheli bilgi için parantez içinde: "1490 (?) yılında"

Soru anlamı olmayan cümlelerde "mi" geçse bile soru işareti konmaz: "Gelip gelmediğini bilmiyorum."

Ünlem (!)

Sevinç, korku, şaşkınlık ve seslenmelerde: "Dikkat!", "Ah!", "Ey Türk gençliği!"

Kurguda uyarı: ünlem, gücünü tekrarla kaybediyor. Her repliğin sonunda ünlem varsa hiçbiri vurgulu okunmuyor. Sayfada bir taneden fazla ünlem varsa bir kez daha bak.

Tırnak işareti (" ")

• Alıntılarda: Yazar, "Bu iş burada biter," dedi.
• Vurgulanmak istenen sözlerde: Bu duruma "normal" demek zor.
• Eser adlarında (italik yerine kullanılabilir).

Türkçede diyaloglarda tırnak yerine uzun çizgi tercih ediliyor — diyalog noktalaması yazımıza bak.

Kısa çizgi (-) ve uzun çizgi (—)

• Kısa çizgi: satır sonunda kelime bölmede, ekleri göstermede ("-lar"), arada ilişki kurmada ("Türk-Yunan").
• Uzun çizgi: diyalog başlarında ve ara sözlerde — "Sonra — bunu hiç unutmam — kapıdan çıktı."

Parantez ( )

Cümleye ek bilgi katar; çıkarıldığında cümle bozulmamalıdır: "Kitap (1954'te yazıldı) hâlâ okunuyor."

En sık yapılan beş hata

• Özneden sonra virgül: "Ali, eve gitti." ✘
• "ve"den önce virgül: "kalem, ve defter" ✘
• Noktadan sonra boşluk yok: "Bitti.Yeni cümle." ✘
• Boşluktan önce noktalama: "Bitti ." ✘
• Üç noktadan sonra ayrıca nokta: "Bilmiyorum…." ✘

Kurguda noktalama bir üsluptur

Kısa cümleler ve çok nokta, gerilim üretiyor. Uzun cümleler ve virgüller, akışı yavaşlatıyor. İyi yazarlar noktalamayı kural olarak değil ritim aracı olarak kullanıyor — ama önce kuralı bilmek gerekiyor.

Yazım hataları, de/da ve kesme işareti yazılarımız da bu turda işine yarar.

Yazarlık tarafının tamamı için: Arwy'de yazarlar için.

---