Ekran okuyucular
Metni sesli okuyan yazılımlar. Telefonlarda ve bilgisayarlarda işletim sisteminin içinde hazır geliyor — ayrıca bir şey kurmak gerekmiyor.
- Android'de ve iOS'ta erişilebilirlik ayarlarından açılıyor.
- Yalnız metni değil, düğmeleri ve menüleri de okuyor.
- Hız ayarlanabiliyor; deneyimli kullanıcılar çok yüksek hızlarda dinliyor.
Ekran okuyucunun çalışabilmesi için metnin gerçek metin olması gerekiyor. Taranmış sayfa görüntüsünden oluşan PDF'ler, ekran okuyucu için boş sayfadır.
E-kitap neden erişilebilir?
- Punto büyütülebilir — az gören okurlar için en kritik özellik.
- Kontrast ve renk değiştirilebilir.
- Yazı tipi seçilebilir.
- Sesli okunabilir — metin gerçek metin olduğu için.
- Ağırlığı yok; büyük puntolu basımlar fiziksel olarak çok kalınlaşırken e-kitapta böyle bir sorun yok.
Bu yüzden basılı kitabın "gerçek kitap" sayılıp e-kitabın küçümsenmesi, bazı okurlar için doğrudan bir erişim engeli anlamına geliyor.
Sesli kitap
En yaygın çözüm. İki biçimi var:
- İnsan seslendirmesi: en iyi deneyim; ama her kitabın sesli sürümü yok.
- Metin okuma (yapay ses): her metne uygulanabiliyor. Kalitesi hızla artıyor ve en büyük avantajı kapsam: sesli sürümü olmayan kitapları da dinlenebilir kılıyor.
Sesli kitap yapmak yazımıza bak.
Braille
Kabartma yazı. Dokunarak okuma sağlıyor ve okuryazarlık açısından dinlemekten farklı bir şey: yazımı, noktalamayı ve metnin yapısını öğretiyor.
Braille kitaplar hacimli ve pahalı; ama yenilenebilir Braille ekranlar dijital metni dokunulabilir hâle getiriyor.
Büyük punto basımlar
Az gören okurlar için basılan, büyük puntolu ve geniş satır aralıklı basımlar. Türkiye'de sınırlı sayıda ama var; kütüphanelerde sorulabiliyor.
Türkiye'de kaynaklar
- Üniversite bünyesindeki sesli kütüphaneler: bazı üniversiteler görme engelli okurlar için seslendirilmiş kitap arşivleri işletiyor ve bunlar belgeli kullanıcılara açık.
- Halk kütüphaneleri: erişilebilir materyal ve okuma cihazları konusunda bilgi alınabiliyor.
- Engelli hakları dernekleri: güncel kaynak ve program bilgisi için en pratik başvuru noktası.
Türkiye telif mevzuatında, engelli bireylerin erişimi için eserlerin uygun biçimlere dönüştürülmesine ilişkin düzenlemeler bulunuyor — güncel durum için resmî kaynaklara bakmak gerekiyor.
Yazarlar ve yayıncılar ne yapabilir?
Erişilebilirlik büyük ölçüde hazırlama aşamasında belirleniyor ve çoğu adım ücretsiz:
- Gerçek başlık biçemleri kullan. Puntoyu büyütüp kalınlaştırmak "başlık" yapmıyor; ekran okuyucu bunu başlık olarak tanımıyor ve okur bölümler arasında gezinemiyor.
- Görsellere alt metin yaz. Kapak, harita, çizim — görseli göremeyen okur için tek bilgi kaynağı bu.
- Taranmış görüntü yerine gerçek metin yayınla.
- Boşluk için art arda Enter kullanma; ekran okuyucu bunları anlamsız duraklamalar olarak okuyor.
- Renkle bilgi verme. "Kırmızı bölüm" demek yerine ayrıca bir etiket koy.
- İçindekiler bağlantılı olsun.
Kitap dizgisi yazımızda bunların bir kısmına değindik.
Küçük bir dil notu
Sesli kitap dinleyen biri "kitap okudum" der ve bu doğrudur. Okumanın tanımı gözle harf çözmek değil, metinle karşılaşmaktır. Bu ayrımı yapmamak, kimseye bir şey kazandırmıyor; birilerini dışarıda bırakıyor.
Disleksi ve okuma, sesli kitap uygulamaları ve basılı mı e-kitap mı yazılarımıza bak.
Sesli okuma ve yazı ayarlarıyla oku. Arwy Google Play'de.