Kitap dizgisi ve iç tasarım: okunabilir sayfa nasıl yapılır?

Dizgi nedir?

Metnin sayfaya yerleştirilmesi işi: yazı tipi, punto, satır aralığı, kenar boşlukları, sayfa numaraları ve bölüm başlangıçları. Kapak tasarımından ayrı bir iştir — kapak dışarısı, dizgi içerisidir.

Yazı tipi

• Gövde metninde tırnaklı (serif) yazı tipi kullan. Basılı sayfada tırnaklar gözün satırı takip etmesini kolaylaştırıyor.
• Başlıklarda tırnaksız (sans-serif) kullanmak yaygın ve iyi durur.
• Türkçe karakterleri kontrol et. Ç, Ğ, İ, Ş, Ü, Ö ve özellikle noktasız ı — birçok yazı tipinde bunlar eksik ya da kötü tasarlanmış oluyor. Dizgiye başlamadan önce bütün Türkçe harfleri yazıp bak.
• Fazla karakterli, süslü yazı tipleri roman gövdesinde yorucu.

Punto ve satır aralığı

• Punto: basılı kitapta genellikle 10–12 arası. Yazı tipine göre aynı punto çok farklı görünebiliyor — karar vermeden önce bir sayfa bas ve bak.
• Satır aralığı: punto değerinin yaklaşık 1,2–1,4 katı iyi bir başlangıç. Çok sıkışık satırlar gözü zorluyor; çok açık olanlar sayfayı dağıtıyor.
• Satır uzunluğu: satır başına yaklaşık 55–75 karakter. Daha uzun satırlarda göz bir sonraki satırın başını bulmakta zorlanıyor.

Kenar boşlukları

• İç kenar (cilt tarafı) dış kenardan geniş olmalı — cilt payı metni yutuyor. Bu en sık yapılan amatör hata.
• Alt boşluk üst boşluktan biraz geniş tutulur; sayfa böyle daha dengeli görünüyor.
• Baş parmağın metni kapatmayacağı kadar yer bırak — kitap elde tutuluyor.

Paragraf düzeni

• Girinti mi boşluk mu? Basılı kitapta girinti (ilk satır içeriden) standarttır; ekranda boşluk daha iyi çalışıyor. İkisini birden kullanma.
• Bölüm başlarındaki ilk paragrafa girinti verilmez. Küçük ama profesyonellik işareti.
• İki yana yaslama basılı kitapta yaygındır — ama heceleme (tireleme) açık değilse kelimeler arasında çirkin boşluklar oluşuyor. Tirelemeyi mutlaka aç.

Kaçınılacak dizgi hataları

• Dul satır: paragrafın son satırının tek başına yeni sayfaya düşmesi.
• Öksüz satır: paragrafın ilk satırının sayfa sonunda tek kalması.
• Üst üste tireleme: arka arkaya üçten fazla satırın tireyle bitmesi.
• Boşluk nehirleri: iki yana yaslamada alt alta gelen boşlukların sayfada dikey bir "nehir" oluşturması.

Ön ve arka sayfalar

Kitabın metin dışı bölümleri de bir düzene sahip:

• Ön: iç kapak, künye (yayın bilgileri, ISBN), ithaf, içindekiler, varsa ön söz.
• Arka: son söz, teşekkür, kaynakça, yazar hakkında.

İçindekiler ve ön söz yazımızda ayrıntısı var.

Bölüm başlangıçları

• Bölümler geleneksel olarak tek (sağ) sayfada başlar.
• Başlığın üstünde belirgin bir boşluk bırakmak sayfaya nefes veriyor.
• Bölüm ilk sayfasında sayfa numarası ve üst bilgi genellikle gösterilmez.

E-kitap farkı

E-kitapta sayfa kavramı yok — metin cihaza göre yeniden akıyor. Bu yüzden:

• Sabit sayfa düzeni kurmaya çalışma; akışkan düşün.
• Boşluk vermek için art arda Enter kullanma; bunlar cihazlarda bozuk görünüyor.
• Başlıkları gerçek başlık biçemleriyle işaretle — içindekiler ve gezinme bunlara dayanıyor.

Kitap kapağı, kendi kendine yayınlamak ve ISBN ve bandrol yazılarımıza bak.

Yazarlık tarafının tamamı için: Arwy'de yazarlar için.

---