Temel özellikler
Üstkurmaca (metafiction)
Metnin kendi kurmacalığından söz etmesi. Anlatıcı okura seslenir, yazar romana girer, karakter kitapta olduğunu fark eder.
Örnek: Italo Calvino'nun Bir Kış Gecesi Eğer Bir Yolcu'su, "Italo Calvino'nun yeni romanını okumaya başlıyorsun" cümlesiyle açılır — ve okurun kendisini karakter yapar.
Metinlerarasılık
Başka metinlere gönderme, alıntı, taklit. Postmodern roman diğer kitapların içinde yaşar; kendi başına değil.
Parçalılık
Düz bir olay örgüsü yerine bölünmüş, sırasız, farklı türlerden parçalar: mektuplar, listeler, dipnotlar, gazete küpürleri.
Güvenilmez anlatıcı
Anlatıcı yanılabilir, yalan söyleyebilir, kim olduğu belirsiz olabilir. Okurun anlatıcıya güvenmemesi gerekir. Güvenilmez anlatıcı yazımıza bak.
İroni ve oyun
Ciddiyet ile mizah aynı sayfada durur. Yüksek edebiyatla popüler kültür karışır; hiyerarşi tanınmaz.
Çoklu son / kapanmayan son
Tek bir doğru son yoktur. Okur seçer ya da soru açık kalır.
Bütün bunların ortak kaynağı şu: büyük anlatılara duyulan kuşku. Tarihin, ilerlemenin ve tek bir gerçekliğin olduğu fikri çöktüğünde, roman da tek sesli olmaktan çıktı.
Modernizmden farkı
- Modernizm parçalanmadan acı duyar; kaybedilen bütünlüğü arar.
- Postmodernizm parçalanmayı kabul eder, hatta onunla oynar.
- Modernizm derinlik arar; postmodernizm yüzeyin de yeterli olabileceğini söyler.
- Modernizm ciddidir; postmodernizm ironiktir.
Dünya edebiyatından örnekler
- Jorge Luis Borges: öykülerinde var olmayan kitapların eleştirilerini yazdı. Akımın en büyük öncüsü.
- Italo Calvino — Bir Kış Gecesi Eğer Bir Yolcu: okurluğun kendisi üzerine bir roman.
- Umberto Eco — Gülün Adı: polisiye, tarih ve göstergebilim iç içe. Postmodern romanın en çok okunanı.
- Kurt Vonnegut — Mezbaha No. 5: yazar kendi romanına girer.
- Thomas Pynchon, Don DeLillo: daha zorlayıcı Amerikan kanadı.
Türk edebiyatında
- Oğuz Atay — Tutunamayanlar: dipnotlar, şarkı sözleri, sözlük maddeleri, kesintili anlatım. Türkçedeki dönüm noktası.
- Orhan Pamuk — Kara Kitap, Benim Adım Kırmızı: çok sesli anlatım, metinlerarasılık, gazete köşesi olarak yazılmış bölümler.
- Bilge Karasu — Gece: dilin kendisini konu edinen anlatı.
- İhsan Oktay Anar — Puslu Kıtalar Atlası: Osmanlı dünyasında geçen, oyuncu ve fantastik bir postmodern roman.
- Latife Tekin — Sevgili Arsız Ölüm: masalsı anlatımla gerçekliği bozan bir dil.
Nereden başlamalı?
- Kolay: Gülün Adı ya da Puslu Kıtalar Atlası — postmodern ama hikâyesi sürükleyici.
- Orta: Borges öyküleri, Bir Kış Gecesi Eğer Bir Yolcu.
- Zor: Tutunamayanlar, Pynchon.
Yazarken kullanmak
Postmodern teknikler etkileyici görünüyor ama tek başına teknik hikâye yerine geçmiyor. Üstkurmaca bir romanın işe yaraması için, oyunun altında yine de bir mesele olması gerekiyor — yoksa okur "zeki ama boş" hissiyle kapatıyor.
Kural olarak: bir teknik, ancak hikâyenin anlamını taşıyorsa doğrudur. Anlatıcının güvenilmez olması, hikâye gerçekten hafıza ve yalan üzerineyse anlamlı; sadece havalı olduğu için kullanılıyorsa boşluk.
Edebiyat akımları, bilinç akışı ve edebî kurguya giriş yazılarımıza bak.
Yeni bir okuma biçimi keşfet. Arwy Google Play'de.