Klasisizm
Akıl, ölçü ve kurallar. Antik Yunan-Roma örnek alınıyor, biçim kusursuzluğu önemseniyor, duygular denetim altında. Karakterler tipik: cimri, kıskanç, kahraman.
Romantizm
Klasisizme tepki: duygu akıldan önce gelir. Doğa, bireysellik, tutku, ölüm, hüzün. Yazarın kendi iç dünyası metne giriyor. Kahramanlar sıra dışı ve çoğu zaman yalnız.
Okurken belirtisi: coşkulu dil, doğa betimlemeleri, imkânsız aşk.
Realizm
Romantizme tepki: hayat olduğu gibi. Gözlem, gündelik yaşam, sıradan insanlar. Yazar duygusuna karışmaz, gösterir. Ayrıntılı betimleme ve toplumsal gerçeklik.
Okurken belirtisi: soğukkanlı anlatım, ayrıntılı mekân, "iyi biten" olmayan sonlar.
Natüralizm
Realizmin sertleşmiş hâli: insan, kalıtım ve çevrenin ürünüdür. Karakterin kaderi neredeyse belirlenmiştir. Toplumun karanlık yüzü, yoksulluk, hastalık.
Modernizm
Yirminci yüzyıl. Anlatının kendisi sorgulanıyor: düz zaman çizgisi kırılıyor, bilinç akışı giriyor, güvenilmez anlatıcı doğuyor. Anlam okura bırakılıyor.
Okurken belirtisi: parçalı yapı, iç sesin baskınlığı, açık uçlu son. Anlatıcı türleri ve olay örgüsü yazılarımız burayla ilgili.
Postmodernizm
Modernizmin oyuncu devamı: metin kendi kurmaca olduğunu biliyor ve bunu saklamıyor. Türler karışıyor, göndermeler çoğalıyor, "tek bir doğru anlatı" fikri reddediliyor.
Okurken belirtisi: metnin okura seslenmesi, iç içe hikâyeler, ironi.
Türk edebiyatında
Tanzimat'la Batı akımları girmeye başlıyor; Servet-i Fünûn romantizm ve realizmi harmanlıyor; Millî Edebiyat sadeleşmeyi ve yerli konuları öne çıkarıyor; Cumhuriyet sonrası toplumcu gerçekçilikten modernist ve postmodern denemelere uzanan geniş bir yelpaze var.
Bunu bilmek ne işe yarıyor?
Bir kitabı sevmediğinde "kötü kitap" ile "bana uymayan akım" farkını görüyorsun. Bilinç akışını sıkıcı bulmak, modernist romanların kötü olduğu anlamına gelmiyor — sadece o anlatım biçiminin sana uymadığını gösteriyor.
Yazarsan da faydası var: yazdığın şeyin hangi geleneğe yaslandığını bilmek, kararlarını bilinçli hâle getiriyor. Edebî kurgu yazımıza da bakabilirsin.
Klasikleri ve yeni yazarları bir arada okumak için Arwy Google Play'de.