Önce: nazım birimi
- Dize (mısra): şiirin bir satırı.
- Beyit: anlamca bütünlük taşıyan iki dize. Divan şiirinin birimi.
- Dörtlük (kıta): dört dize. Halk şiirinin birimi.
- Bent: dize sayısı değişebilen küme.
Halk edebiyatı nazım biçimleri
Mani
Yedili hece ölçüsü, tek dörtlük, aaxa kafiye düzeni. İlk iki dize çoğu zaman doldurmadır; asıl anlam son iki dizededir.
Cinaslı kafiye en çok manide kullanılır. Anonim halk edebiyatının en yaygın biçimi.
Koşma
On birli hece ölçüsü, 3–5 dörtlük, abab / cccb / dddb düzeni. Âşık edebiyatının temel biçimi. Konusuna göre dörde ayrılır:
- Güzelleme: doğa, sevgili, at gibi güzellikleri över.
- Koçaklama: yiğitlik ve savaş anlatır (Köroğlu, Dadaloğlu).
- Taşlama: eleştirir, yerer.
- Ağıt: ölüm ve acı üzerine yazılır.
Semai
Sekizli hece ölçüsü, 3–5 dörtlük, koşmayla aynı kafiye düzeni. Kendine özgü bir ezgiyle söylenir.
Varsağı
Semaiyle aynı yapı ama tonu sert ve yiğitçedir. "Bre, hey, behey" gibi seslenişlerle tanınır. Adını Toroslardaki Varsak boyundan alır.
Destan (âşık edebiyatında)
On birli hece, dörtlük sayısı sınırsız — yüz dörtlüğü geçebilir. Savaş, salgın, deprem gibi toplumsal olayları anlatır.
Türkü
Bent ve kavuştak (nakarat) bölümlerinden oluşur. Ezgiyle söylenmek üzere yazılır.
İlahi, nefes, nutuk
Tekke edebiyatının biçimleri. İlahi Allah sevgisini, nefes Bektaşi inancını, nutuk tarikat öğretisini anlatır.
Divan edebiyatı nazım biçimleri
Gazel
5–15 beyit, aruz ölçüsü. Kafiye düzeni aa / ba / ca / da… Konusu aşk, şarap, güzellik.
- İlk beyte matla, son beyte makta denir.
- Şairin adının geçtiği beyit taç beyit.
- En güzel beyit beytü'l-gazel.
Kaside
33–99 beyit, gazelle aynı kafiye düzeni. Amacı övmektir — devlet büyükleri, padişah ya da din büyükleri için yazılır. Bölümleri: nesib/teşbib, girizgâh, methiye, tegazzül, fahriye, dua.
Mesnevi
Her beyit kendi içinde kafiyeli: aa / bb / cc / dd… Bu serbestlik uzun anlatıya izin verdiği için Divan edebiyatının romanı sayılır.
Örnek: Fuzûlî'nin Leylâ vü Mecnûn'u, Şeyh Galip'in Hüsn ü Aşk'ı.
Rubai
Dört dizelik tek bent, aaxa düzeni. Kendine özgü aruz kalıpları vardır. Felsefi ve düşünsel içerik taşır. Ömer Hayyam'la özdeşleşmiştir.
Tuyuğ
Rubaiyle aynı yapıda ama Türklere özgüdür ve cinaslı kafiye kullanır.
Murabba ve şarkı
Dörtlüklerle yazılır. Şarkı, bestelenmek üzere yazılan ve nakaratı olan Türklere özgü biçimdir — Nedim'le zirveye çıkmıştır.
Batı etkisindeki nazım biçimleri
Sone
On dört dize: iki dörtlük + iki üçlük. İtalyan edebiyatından gelir; Türk edebiyatına Servet-i Fünûn döneminde girmiştir.
Terzarima
Üçlüklerle yazılır, kafiye zincirlemedir: aba / bcb / cdc… ve tek dizeyle biter. Dante'nin İlahi Komedya'sının biçimi.
Serbest nazım
Belirli ölçü, kafiye ya da dize sayısı yok. Modern Türk şiirinin baskın biçimi.
Biçim mi tür mü?
Nazım biçimi şiirin şeklini söyler (koşma, gazel, sone).
Şiir türü şiirin konusunu söyler (lirik, epik, satirik).
Bir koşma lirik de olabilir satirik de. İkisi ayrı sorulardır.
Şiir türleri, kafiye ve redif ve hece ve aruz ölçüsü yazılarımıza bak. Türk edebiyatının dönemleri için bu yazımız var.
Şiirlerini yayınlamaya başla. Arwy Google Play'de.