Divan edebiyatı
Yüzyıllar süren bir gelenek. Nazım biçimleri (gazel, kaside, mesnevi) belirli, dil ağır, konular çoğu zaman soyut: aşk, tasavvuf, övgü. Şairin ustalığı, kalıbın içinde yaptığı ustalıkla ölçülüyor.
Bugünün okuru için en zor bölüm burası — ama şiirin bir el sanatı gibi çalıştığı yer.
Halk edebiyatı
Divan'ın yanında, ondan bağımsız yürüyen sözlü gelenek: âşıklar, destanlar, halk hikâyeleri, masallar. Dil sade, ölçü hece, konular gündelik ve toplumsal.
Tanzimat (19. yüzyıl ikinci yarısı)
Batı edebiyatı türleri Türkçeye giriyor: roman, tiyatro, gazete yazısı. Edebiyat ilk kez açıkça "toplumu değiştirmek" için kullanılıyor — esaret, eğitim, kadın hakları, batılılaşma tartışılıyor.
İlk romanlar acemi ama tarihsel olarak belirleyici.
Servet-i Fünûn
Sanat için sanat. Toplumsal mesaj geri çekiliyor, biçim ve estetik öne geçiyor. Dil ağırlaşıyor, bireysel duygular ve karamsarlık öne çıkıyor. Roman tekniği belirgin biçimde olgunlaşıyor.
Millî Edebiyat
Karşı hareket: dilde sadeleşme, halkın konuştuğu Türkçe, yerli konular, Anadolu. Hece ölçüsüne dönüş ve millî bilinç vurgusu.
Bugünkü Türkçe edebiyat dilinin temeli büyük ölçüde burada atılıyor.
Cumhuriyet dönemi
En geniş ve en çeşitli dönem. Başlangıçta Anadolu'ya, köye ve toplumsal dönüşüme bakan bir edebiyat; sonra toplumcu gerçekçilik, ardından bireyin iç dünyasına yönelen modernist arayışlar.
Yirminci yüzyılın ikinci yarısında Türk romanı hem biçim hem konu bakımından çok yönlü hâle geliyor: köy romanından psikolojik romana, tarihî anlatıdan postmodern denemeye.
Bugün
Tek bir akım yok; polisiyeden fantastiğe, otobiyografik anlatıdan deneysel kurguya geniş bir alan var. İnternet ve dijital yayıncılıkla birlikte yayınevinden geçmeden okura ulaşan bir yazar kuşağı da doğmuş durumda.
Kendi kendine yayınlamak ve bölüm bölüm yayınlama yazılarımız bu yeni damarla ilgili.
Nereden okumaya başlamalı?
Dönemleri bilmek okumayı kolaylaştırıyor ama sıra dönem sırasıyla aynı olmak zorunda değil. Türk edebiyatı klasiklerine nereden başlamalı yazımızda pratik bir sıra önerdik.
Bugünün Türkçe hikâyelerini okumak için Arwy Google Play'de.