Genel özellikleri
- Ölçü: aruz. Hece ölçüsü kullanılmaz.
- Nazım birimi: beyit (bazı biçimlerde bent).
- Dil: Arapça ve Farsça sözcük ve tamlamalarla yüklü Osmanlı Türkçesi.
- Anlayış: "sanat için sanat". Toplumsal fayda amacı yoktur.
- Konu: aşk, şarap, güzellik, tasavvuf, övgü — somut olaylar değil.
- Bakış: soyut ve kalıplı. Doğa gerçek doğa değil, sembol olarak kullanılır.
- Şiir ağırlıklıdır; nesir çok azdır ve o da genellikle secili (kafiyeli düzyazı).
Mazmunlar — kalıplaşmış imgeler
Divan şiirinin en belirgin özelliği mazmun sistemidir: belirli bir kavramı anlatan, herkesin bildiği kalıplaşmış imgeler.
- Sevgili: boyu servi, saçı sümbül, yanağı gül, kirpiği ok, kaşı yay, ağzı gonca.
- Âşık: bülbül, pervane (mum çevresinde yanan kelebek).
- Rakip: ağyar, zâhid (softa).
Bu kalıpların sabit olması, okurun her şiiri baştan çözmek zorunda kalmamasını sağlıyordu. Şairin marifeti kalıbı değiştirmek değil, kalıbın içinde beklenmedik bir bağ kurmaktı.
Nazım biçimleri
- Gazel: 5–15 beyit, aşk ve güzellik. En çok kullanılan biçim.
- Kaside: 33–99 beyit, övgü şiiri.
- Mesnevi: her beyit kendi içinde kafiyeli; uzun hikâyeler için.
- Rubai: dört dize, felsefi içerik.
- Şarkı: Türklere özgü, bestelenmek için yazılan biçim.
Nazım biçimleri yazımızda hepsini ayrıntılı anlattık.
Dönem dönem şairler
Kuruluş (13.–15. yy)
Hoca Dehhânî ilk divan şairi sayılır. Ahmedî, Şeyhî (Harnâme), Süleyman Çelebi (Vesîletü'n-Necât / Mevlid).
Klasik dönem (16.–17. yy) — zirve
- Fuzûlî: aşk ve ıstırap şairi. Leylâ vü Mecnûn, Su Kasidesi. Türk şiirinin en büyük lirik şairlerinden.
- Bâkî: "Sultanü'ş-Şuarâ" (şairler sultanı). Yaşama sevinci ve İstanbul Türkçesi. Kanuni Mersiyesi.
- Nef'î: övgü ve hicvin ustası. Siham-ı Kaza (hiciv kitabı) yüzünden öldürüldü.
- Nâbî: düşünce ve öğüt şiiri (hikemî tarz).
Yenileşme dönemi (18. yy)
- Nedim: Lâle Devri'nin şairi. Soyut sevgiliyi somut İstanbul'a indirdi; şarkı biçimini zirveye taşıdı.
- Şeyh Galip: son büyük divan şairi. Hüsn ü Aşk mesnevisi.
Nesir (düzyazı)
Divan edebiyatında nesir ikinci plandaydı. Öne çıkanlar:
- Evliya Çelebi — Seyahatnâme: on ciltlik gezi yazısı; sade dili ve gözlem gücüyle ayrıksı bir eser.
- Kâtip Çelebi — bilimsel ve tarihî eserler.
- Naima — tarih yazıcılığı.
Nasıl sona erdi?
Tanzimat'la birlikte Batı edebiyatı türleri (roman, tiyatro, makale) girdi; "toplum için sanat" anlayışı ve dilde sadeleşme talebi divan geleneğini geri plana itti. 19. yüzyılın sonunda divan edebiyatı fiilen kapandı.
Tanzimat edebiyatı ve Türk edebiyatı dönemleri yazılarımıza bak.
Bugün nasıl okunur?
Divan şiiri dili yüzünden zor görünüyor ama sadeleştirilmiş ve açıklamalı basımlarla girmek mümkün. Fuzûlî'nin bir gazelini yanındaki günümüz Türkçesiyle okumak, altı yüzyıllık bir sesin hâlâ ne kadar yakın olduğunu gösteriyor.
Türk edebiyatı klasikleri ve klasiklere başlamak yazılarımıza bak.
Klasikleri okumaya başla. Arwy Google Play'de.