Başlangıç
Edebiyat tarihinde başlangıç noktası olarak 1860 alınır: Şinasi ve Agâh Efendi'nin çıkardığı Tercüman-ı Ahval gazetesi. Gazete, edebiyatın saraydan çıkıp halka seslenmeye başlamasının aracı oldu.
Genel özellikler
- Fransız edebiyatı örnek alındı.
- Yeni türler girdi: roman, öykü, tiyatro, makale, eleştiri, anı, gazete yazısı.
- Divan edebiyatının nazım biçimleri kullanılmaya devam etti ama içerik tamamen değişti.
- Aruz ölçüsü sürdü; hece ölçüsü savunuldu ama pek uygulanmadı.
- Dilde sadeleşme savunuldu — ama tam başarılamadı.
Birinci dönem (1860–1876)
Anlayış: "Toplum için sanat." Edebiyat, halkı eğitmenin ve fikir yaymanın aracı olarak görüldü.
- Konular: vatan, millet, hürriyet, adalet, hak, hukuk, eşitlik.
- Etkilenilen akım: romantizm.
- Dil: sadeleşme isteği güçlü.
- Kusur: sanat kaygısı geri planda; eserler çoğu zaman öğretici ve didaktik.
Sanatçılar
- Şinasi: öncü. İlk yerli tiyatro Şair Evlenmesi, ilk şiir çevirileri, ilk özel gazete.
- Namık Kemal: "vatan şairi". İntibah (ilk edebî roman), Vatan yahut Silistre (tiyatro), Cezmi (ilk tarihî roman).
- Ziya Paşa: Terkib-i Bent, Şiir ve İnşa makalesi. İkilemde kalan bir isim: halk edebiyatını savundu ama divan tarzında yazdı.
- Ahmet Mithat Efendi: "halk için roman" anlayışı. Yazdığı eser sayısı 200'ü aşar; okuma yazmayı yaygınlaştırmayı amaçladı.
- Şemsettin Sami: Taaşşuk-ı Talat ve Fitnat (ilk yerli roman, 1872), Kamûs-ı Türkî (sözlük).
İkinci dönem (1876–1896)
Anlayış: "Sanat için sanat." II. Abdülhamit döneminin baskı ortamında siyasi konulardan uzaklaşıldı; edebiyat içe döndü.
- Konular: aşk, ölüm, doğa, karamsarlık, bireysel duygular.
- Etkilenilen akımlar: realizm ve natüralizm.
- Dil: yeniden ağırlaştı.
Sanatçılar
- Recaizade Mahmut Ekrem: Araba Sevdası — ilk realist Türk romanı; Batı özentisini eleştirir.
- Abdülhak Hâmit Tarhan: "şair-i azam". Kuralları en çok zorlayan isim; sahnelenemeyecek manzum tiyatrolar yazdı.
- Sami Paşazade Sezai: Sergüzeşt — kölelik konusunu işleyen realist roman.
- Nabizade Nazım: Karabibik — ilk köy romanı sayılır, natüralizm etkisi taşır.
Türk edebiyatında Tanzimat'la gelen ilkler
- İlk özel gazete: Tercüman-ı Ahval (1860)
- İlk yerli tiyatro: Şair Evlenmesi — Şinasi
- İlk yerli roman: Taaşşuk-ı Talat ve Fitnat — Şemsettin Sami
- İlk çeviri roman: Telemak — Yusuf Kâmil Paşa
- İlk edebî roman: İntibah — Namık Kemal
- İlk tarihî roman: Cezmi — Namık Kemal
- İlk realist roman: Araba Sevdası — Recaizade Mahmut Ekrem
- İlk köy romanı: Karabibik — Nabizade Nazım
- İlk öykü kitabı: Letaif-i Rivayat — Ahmet Mithat Efendi
Neden önemli?
Tanzimat edebiyatı, eserlerinin gücüyle değil açtığı yolla önemlidir. Bugün Türkçe roman yazılabiliyorsa, bunun başlangıcı buradadır.
Dönemin eserleri bugünkü okur için çoğu zaman ağır ve didaktik geliyor — bu doğal, çünkü o yazarlar hem türü hem dili aynı anda kurmaya çalışıyorlardı.
Divan edebiyatı, edebiyat akımları ve Türk edebiyatı dönemleri yazılarımıza bak. Okumaya başlamak için Türk edebiyatı klasikleri listemiz var.
Türk edebiyatının klasiklerini oku. Arwy Google Play'de.