Kök ve gövde
- Kök: kelimenin anlamlı en küçük parçası. göz, yaz-, kitap.
- Gövde: kök + yapım eki. gözlük, yazar, kitaplık.
Yapım eki
Yeni kelime türetir. Anlamı ya da tür (isim/fiil) değiştirir.
- İsimden isim: göz→gözlük, kitap→kitapçı, su→sulu, Türk→Türkçe
- İsimden fiil: su→sula-, baş→başla-, kısa→kısal-
- Fiilden isim: yaz-→yazar, gör-→görüş, bil-→bilgi, sev-→sevgi
- Fiilden fiil: yaz-→yazdır-, gör-→görün-, sev-→seviş-
Son gruptaki ekler çatıyı da değiştiriyor.
Çekim eki
Yeni kelime yapmaz. Kelimeyi cümleye bağlar, görev yükler.
İsim çekim ekleri
- Çokluk: -ler / -lar → kitaplar
- Hâl (durum): -i, -e, -de, -den → kitabı, kitaba, kitapta, kitaptan
- İyelik: -im, -in, -i, -imiz → kitabım
- İlgi (tamlayan): -in → kitabın (sayfası)
- Eşitlik: -ce → çocukça
- Soru: mi / mı (ayrı yazılır)
Fiil çekim ekleri
- Kip ekleri: zaman ve dilek. geldi, gelecek, gelmiş, gelsin, gelse
- Kişi ekleri: geldim, geldin, geldik
- Olumsuzluk: -ma / -me → gelmedi
- Ek fiil: güzeldi, öğrenciymiş
Ayırt etme yöntemleri
1. Sözlük testi. Ekli hâli sözlükte ayrı bir madde olarak bulunuyorsa yapım ekidir. "Gözlük" sözlükte var → yapım eki. "Gözler" yok → çekim eki.
- 2. Anlam testi: ek yeni bir kavram üretiyor mu? "Gözlük" göz değildir; "gözler" hâlâ gözdür.
- 3. Sıra testi: yapım eki her zaman çekim ekinden önce gelir. "Göz-lük-ler-im-de" — önce yapım, sonra çekim. Tersi olmaz.
Karıştırılan ekler
Bazı ekler hem yapım hem çekim eki olabiliyor; anlama bakmak gerekiyor:
- -ci: "kitapçı" (meslek) → yapım eki. Bu ek çekim eki olmaz.
- -lik: "gözlük" (nesne) → yapım. "İki günlük yol" → yine yapım.
- -i: "kitabı okudum" (hâl eki) → çekim. "yazı" (yaz- kökünden) → yapım.
- -ler: genellikle çekim. Ama "Ahmetler geldi" (aile anlamı) → kalıplaşmış kullanım.
Kalıplaşmış yapılar
Bazı kelimelerde ek artık çözülmüyor; kelime bir bütün olarak kalıplaşmış: dolmuş, çakmak, gecekondu, dondurma, kaldırım.
Bunlar biçimce ek almış görünse de tek bir isim olarak kabul ediliyor.
Yazarken neden işe yarar?
Doğrudan üslupla ilgili iki yerde:
- Ek yığılması. Türkçe eklemeli bir dil ve üst üste ek almak kolay: "gerçekleştirilebilmesindeki". Bu tür kelimeler cümleyi durduruyor. Düzeltmede fark etmenin yolu, ekleri görebilmek.
- Türetme. Yapım eklerini bilmek, gereksiz yabancı kelime yerine Türkçe karşılık kurmayı kolaylaştırıyor.
Pratik düzeltme: metninde dört heceden uzun kelimeleri ara. Çoğu, ek yığılmasından doğuyor ve daha kısa bir yapıyla söylenebiliyor.
Metni sadeleştirmek, ses olayları ve fiilimsiler yazılarımıza bak.
Yazarlık tarafının tamamı için: Arwy'de yazarlar için.
Türkçeyi daha bilinçli kullan. Arwy Google Play'de.