Edebî (sanatsal) metinler
- Kurmacadır. Anlatılanlar yaşanmış olmak zorunda değil.
- Çok anlamlıdır. Her okur farklı bir şey çıkarabilir; tek doğru yorum yoktur.
- Dil sanatsaldır. Yan anlam, mecaz, imge kullanılır.
- Amaç estetiktir: okurda duygu ve düşünce uyandırmak.
- Her okuyuşta yeniden anlam üretir.
Alt türleri
- Coşku ve heyecana bağlı: şiir.
- Olay çevresinde gelişen: hikâye, roman, masal, fabl, destan, tiyatro.
Öğretici (bilgilendirici) metinler
- Gerçeğe dayanır. Yaşanmış ya da doğrulanabilir olanı anlatır.
- Tek anlamlıdır. Anlaşılma biçimi okura göre değişmemeli.
- Dil açıktır. Gerçek anlam kullanılır; süs değil netlik amaçlanır.
- Amaç bilgilendirmek, açıklamak ya da ikna etmektir.
Alt türleri
- Makale: bir düşünceyi kanıtlarla savunur.
- Deneme: yazarın serbestçe düşündüğü, kanıt kaygısı olmayan metin.
- Fıkra (köşe yazısı): güncel bir konuyu kısa ve kişisel bir dille ele alır.
- Sohbet (söyleşi): okurla konuşuyormuş gibi yazılan, samimi metin.
- Eleştiri: bir eseri ölçütlerle değerlendirir.
- Anı, günlük, biyografi, otobiyografi.
- Gezi yazısı, röportaj, mektup, haber yazısı.
Sınırda duran türler
Bazı türler iki grubun arasında durur ve bu bir sınıflandırma hatası değil — türün doğası öyle.
- Anı: gerçektir (öğretici) ama edebî bir dille yazılabilir.
- Gezi yazısı: bilgi verir ama betimlemesi edebîdir.
- Deneme: öğretici sayılır ama üslubu sanatsaldır.
- Biyografik roman: gerçek bir hayatı roman tekniğiyle anlatır — kurmaca ile belge arasında.
Ayırt etme yöntemi
Üç soru neredeyse her zaman yeterli:
- 1. Anlatılan gerçek mi? Kurmaca ise edebî.
- 2. Tek bir doğru anlamı var mı? Varsa öğretici.
- 3. Dil mecazlı mı, düz mü? Mecazlıysa edebî.
Metin türü ile anlatım biçimi karıştırılmasın
- Metin türü: metnin kimliği (roman, makale, gezi yazısı).
- Anlatım biçimi: paragrafın ne yaptığı (öyküleyici, betimleyici, açıklayıcı, tartışmacı).
Bir romanda dört anlatım biçimi de bulunabilir; ama tür yine romandır.
Yazarken neden önemli?
Tür, okurla yaptığın sözleşmedir. Okur bir makale okuduğunu düşünüyorsa kanıt bekler; deneme okuduğunu biliyorsa kanıt beklemez, düşünce eşliği bekler.
Metin türünü belirsiz bırakmak, en sık görülen ve en çok yanlış anlaşılma üreten yazarlık hatası: bilgi verirken kurmaca gibi yazan metin güvenilmez, kurmaca yazarken açıklama yapan metin ise cansız duruyor.
Düşünceyi geliştirme yolları ve hikâye ile roman farkı yazılarımıza bak.
Yazarlık tarafının tamamı için: Arwy'de yazarlar için.
Kendi metnini yayınla. Arwy Google Play'de.