Deneme nasıl yazılır? Türün kuralları ve adım adım yöntem

Deneme nedir?

Yazarın bir konu üzerine kendi düşüncelerini, kanıtlama kaygısı gütmeden serbestçe anlattığı yazı türü. Türün kurucusu sayılan Montaigne'in Fransızca adı bile bunu söylüyor: essai — "deneme, girişim".

Deneme bir tez savunmaz. Bir düşünceyi eline alır, çevirir, kendisiyle çelişir, sonuca varmadan da bitebilir. Değerini fikrin doğruluğundan değil, düşünme sürecinin samimiyetinden alır.

Deneme ile makale arasındaki fark

• Amaç: Deneme düşündürür, makale kanıtlar.
• Kanıt: Denemede kaynak zorunlu değildir; makalede şarttır.
• Anlatıcı: Deneme "ben" der; makale çoğunlukla nesnel dil kullanır.
• Sonuç: Deneme sonuçsuz kalabilir; makale bir yargıya varmak zorundadır.
• Üslup: Deneme edebîdir; makale bilimsel ve düzdür.

Konu nasıl seçilir?

İyi deneme konusu genellikle küçük ve somut olandır. "Mutluluk" kötü bir konudur — çok geniştir, herkesin söyleyeceği bittiği yerde başlar. "Bir kitabı ikinci kez okumak neden başka bir şeydir" iyi bir konudur.

• Gerçekten merak ettiğin bir şey seç. Merak etmediğin konu, ilk paragraftan belli oluyor.
• Cevabını bildiğin konudan kaçın. Cevabını bilirsen deneme değil, makale yazarsın.
• Kendi hayatından bir ayrıntıyla başlayabileceğin bir konu seç — deneme somuttan soyuta yürüdüğünde iyi çalışır.

Yapı: giriş, gelişme, sonuç

Giriş

Tanım cümlesiyle başlamak ("Mutluluk, insanın huzurlu olma hâlidir") denemeyi daha ilk satırda öldürüyor. Bunun yerine:

• Somut bir sahne: "Geçen hafta metroda bir adam kitabını ters tutuyordu."
• Bir soru: "Neden bazı kitapları bitiremeyiz?"
• Şaşırtıcı bir iddia: "En iyi kitaplar, anlattıklarıyla değil sustuklarıyla kalıyor."

Gelişme

Fikri açtığın bölüm. Burada işe yarayan şey örnek: kendi yaşadığın bir olay, okuduğun bir kitaptan bir sahne, gözlemlediğin bir davranış. Soyut cümleleri üst üste dizmek deneme değil, laf kalabalığı üretiyor.

İyi denemenin gizli kuralı: her soyut cümleden sonra bir somut örnek. Bu ritim metni okunur kılıyor.

Sonuç

Deneme sonucu özet değildir. Yazdıklarını tekrar etmek yerine bir adım öteye götür: yeni bir soru bırak, düşünceyi tersine çevir ya da başladığın sahneye geri dön.

Üslup

• "Ben" demekten çekinme. Deneme kişiseldir; nesnel görünmeye çalışmak türü bozuyor.
• Kısa cümle kur. Uzun cümle derinlik değil, yorgunluk üretiyor.
• Süslü kelimelerden kaçın. "Bilhassa müstesna bir vaziyet" değil, "özellikle tuhaf bir durum".
• Kesin konuşma. "Kesinlikle böyledir" yerine "bana öyle geliyor ki" demek denemeyi güçsüzleştirmiyor, tam tersine güvenilir kılıyor.

Sık yapılan hatalar

• Sözlük tanımıyla başlamak. Okur o tanımı zaten biliyor.
• Alıntıyla doldurmak. Başkasının cümlesi senin düşünceni taşımaz; en fazla destekler.
• Ders vermek. Deneme öğüt vermez. "Şunu yapmalıyız" cümleleri türü kompozisyona çeviriyor.
• Konudan sapmak. Serbestlik, dağınıklık değil. Deneme gezinir ama bir merkezi vardır.

Uzunluk

Klasik deneme 2–5 sayfa arasındadır; internette 800–1500 kelime iyi çalışıyor. Ama gerçek ölçü şu: söyleyeceğin bittiğinde bitir. Uzatılmış deneme, en kolay fark edilen zayıflıktır.

Yazdıktan sonra

Denemeyi bitirdikten sonra bir gün bekletip yüksek sesle oku. Takıldığın her yer, okurun da takılacağı yerdir. Kendi metnini düzeltme ve metni sadeleştirme yazılarımız bu turda işine yarar.

Yazma alışkanlığı kurmak istiyorsan yazar günlüğü ve düzenli yazma yazılarımıza bak.

Yazarlık tarafının tamamı için: Arwy'de yazarlar için.

---