Eleştiri ile inceleme farkı
- İnceleme: eseri çözümler, açıklar. Değer yargısı zorunlu değil.
- Eleştiri: bir yargıya varır. "İyi mi, neden?" sorusunu cevaplar.
İkisi iç içe geçebilir; ama eleştiri yargısını gizlemez.
Adım 1: Ölçütünü belirle
Eleştirinin ilk kuralı: eseri kendi iddiasıyla ölç. Bir gerilim romanını "duygusal derinliği yok" diye eleştirmek, aslında yanlış kitabı okumaktır.
Kullanılabilecek ölçütler:
- Kendi türü içinde: tür okurunun beklentisini karşılıyor mu?
- Kendi iddiası içinde: yapmak istediğini yapabilmiş mi?
- Kurgusal tutarlılık: kendi kurduğu kurallara sadık mı?
- Dil ve üslup: anlatım konuya uygun mu?
Ölçütünü yazının içinde açıkça söyle. "Bu kitabı, iddia ettiği gibi bir aile romanı olarak değerlendirdim" cümlesi, okurun eleştirini yargılamasını mümkün kılıyor — bu bir zayıflık değil, dürüstlük.
Adım 2: Yapıyı kur
- Giriş: eser, yazar ve senin genel yargın. Yargıyı sona saklamak gerekmiyor.
- Kısa özet: birkaç cümle. Eleştiri özet değildir — sürpriz bozmadan çerçeve ver.
- Güçlü yönler: ne işe yaramış, neden?
- Zayıf yönler: nerede tökezlemiş, neden?
- Sonuç: kime tavsiye edilir, kime edilmez.
Son madde en çok atlanan ve en çok işe yarayan kısım: her kitap birine iyi gelir. "Kime uygun" demek, "kötü" demekten daha kullanışlı.
Adım 3: Kanıt göster
Her yargını metinden bir yerle destekle.
- Zayıf: "Karakterler yüzeyseldi."
- Güçlü: "Yan karakterlerin üçü de aynı biçimde konuşuyor; adları silindiğinde kimin konuştuğu anlaşılmıyor."
Alıntı kullan ama az — bir eleştiri yazısında iki-üç kısa alıntı yeter.
Olumsuz eleştiri nasıl yazılır?
Ağır eleştiri yazmak meşru; saldırgan olmak değil. Ayrımı koruyan üç kural:
- Eseri eleştir, yazarı değil. "Kitap yetersiz" ile "yazar yeteneksiz" farklı cümlelerdir; ikincisi eleştiri değil hakarettir.
- Niyet okuma. "Yazar ucuz yoldan satmak istemiş" — bunu bilemezsin.
- Sebep göster. Gerekçesiz olumsuz yargı, okurun senin eleştirine güvenmemesine yol açıyor.
Sık düşülen tuzaklar
- Özet yazmak. Eleştirinin gövdesi olay anlatımıysa eleştiri değildir.
- Kendini anlatmak. "Bu kitabı okurken şunları yaşadım" bir denemedir; eleştiri eserde kalır.
- Yazarın hayatını karıştırmak. Metin ne diyorsa odur; yazarın kim olduğu ayrı bir tartışma.
- Beklentiyi eleştiri sanmak. "Ben başka bir kitap bekliyordum" bir bilgidir, yargı değil.
- Sürprizi bozmak. Uyarı koymadan sonu yazmak, eleştiriyi okunmaz kılıyor. Sürpriz bozmadan konuşmak yazımıza bak.
Eleştiri okumak yazmaya yarıyor
Kendi metnini eleştirel gözle okuyabilmek, iyi yazmanın en büyük parçası. Başkasının kitabında gördüğün kusuru adlandırabiliyorsan, kendi kitabında da görebiliyorsun demektir.
Kitap incelemesi, okur yorumlarıyla başa çıkmak ve dürüst geri bildirim almak yazılarımıza bak.
Yazarlık tarafının tamamı için: Arwy'de yazarlar için.
Okuduklarını değerlendir, paylaş. Arwy Google Play'de.