İki standart arıza var. Birincisinde yas tutan karakter tam zamanında ağlıyor, cenazede yıkılıyor, sevgi ve kayıp üzerine güzel bir cümle söylüyor ve okur hiçbir şey hissetmiyor — çünkü bu matem değil, matem gösterisi. İkincisinde yazar melodramdan öyle korkuyor ki karakter neredeyse hiç tepki vermiyor ve kayıp bir yara gibi değil, bir olay örgüsü maddesi gibi okunuyor.
Sayfadaki yas bir patlama değil. Bir insanın sıradan bir günün içinde nasıl hareket ettiğindeki değişiklik.
İçeriden gerçekte neye benziyor?
Gerçek matem hakkında doğru olan ve kurgunun düzenli olarak atladığı üç şey var.
Kesintili. Kimse kesintisiz üzgün değil. İnsanlar taziyede gülüyor, park yeri yüzünden sinirleniyor, televizyonda saçma bir şey izliyor ve üç hafta sonra bir koridordaki kokuyla yıkılıyor. Bu kesintililik yasın aksaması değil; yasın biçimi. İki yüz sayfa boyunca tek tip yıkılmış duran bir karakter yas tutmuyor, bir atmosfer.
Fikirlere değil nesnelere tutunuyor. İnsanlar nadiren "onu bir daha hiç göremeyeceğim" diye düşünerek çöküyor. Yarısı kullanılmış bir diş macunu, silemediği bir sesli mesaj, içinde hâlâ omuzların şekli kalmış bir mont yüzünden çöküyorlar. Soyutlama hissedilemeyecek kadar büyük. Nesne tam ölçüsünde.
İçinde toplumsal olarak kabul görmeyen duygular var. Rahatlama. Başkalarının şefkatinden sıkılmak. Ölen kişiye duyulan öfke. Pratik işlere karşı duyulan korkunç, suçlu bir ilgi. Yalnızca hüznü gösteren kurgu, bunun üçte birini gösteriyor ve bunu yaşamış okurlar eksik kalan üçte ikiyi sessizce fark ediyor.
İşe yarayan teknikler
Boşluğun etrafını yaz. En güçlü yas sahneleri kaybı çoğu zaman anmıyor bile. Karakter masayı kuruyor, bir tabak fazla koyuyor, sonra orada kalakalıyor. Hiçbir şey açıklanmıyor. İşi okur yapıyor ve işi okur yaptığı için hissediyor. Tabağı açıklamak, tabağı öldürmenin yolu.
Bırak bedeni anlatsın. Yas fiziksel olarak çok belirgin: cümleyi bitirememek, kaybolan ve sonra utanarak geri gelen iştah, uykunun dokunamadığı yorgunluk, sesin yarım saniye gecikmeli gelmesi. Fiziksel ayrıntı, beyan edilmiş duygunun asla olmadığı biçimde inandırıcı.
Yanlış tonu kullan. Ölüm belgesi işini kesik ve verimli biçimde halleden bir yaslı, aynı insanın ağlamasından çok daha etkili — tam olarak okur harcanan çabayı görebildiği için. Tutulmuş olmak baskı gibi okunuyor. Baskı derinlik gibi okunuyor.
Mesafeyi değiştir. Pusuya düşen anlarda anlatımı yakınlaştır, ölümün bürokrasisinde — formlar, akrabalar, insanların getirdiği yemek — biraz serin tut. Bu salınım matemin gerçekten yaşanma biçimini taklit ediyor ve büyük anlarını körelmiş gelmekten koruyor.
Diğer karakterlere kendi sürümlerini ver. Yas eşit dağılmıyor ve aileler bu yüzden kavga ediyor. Biri konuşmak istiyor, öteki evin temizlenmesini. Yas burada hava durumu olmaktan çıkıp olay örgüsüne dönüşüyor ve bunun için herkesin belirgin biçimde kendisi gibi konuşması gerekiyor — her karaktere ayrı bir ses vermek yazısına bak.
Kesilecekler
Karakterin ölen kişinin onun için ne ifade ettiğini açıkladığı cümleyi kes. Ölenin görünüp güvence verdiği rüya sahnesini kes. Hiçbir zaman bir takvim olmamış, öyle kullanıldığında da kontrol listesi gibi okunan yas aşamalarını kes. Üzgün olmaktan başka yapacak bir şeyin yoksa cenaze sahnesini de kes; cenaze, içinde utandırıcı ya da açığa çıkarıcı bir şey olduğunda daha işe yarıyor.
Bir de derli toplu sonu kes, ya da en azından ondan kuşkulan. Okur bir karakterin bir şeyle yaşamayı öğrendiğini kabul edebiliyor. Son bölümde o işi bitirmiş bir karaktere ise haklı olarak inanmıyor.
Yas yapının neresinde duruyor?
İkinci bölümdeki bir ölüm, hikâyeyi başlatan olay. Yirminci bölümdeki bir ölüm deprem ve ondan sonraki her şeyin farklı davranması gerekiyor — daha yavaş, daha dağınık, ilk hedefin peşinden gitmekte daha yetersiz. Büyük bir kayıptan sonra olay örgün tam aynı tempoda sürüyorsa okur kaybın önemsiz olduğunu kaydeder. Bunun pratik yüzü ritim; romanın ritmini kurmak yazısında anlattık.
Ve yas, sonun kitabın buna değip değmediğine gerçekten karar verdiği tek duygu. Çözüm değil — tanınma. Okurun, hiçbir şey onarılmamış olsa bile bir şeyin anlaşıldığını duyması gerekiyor. O fark, tatmin edici bir son yazmak yazısının bütün savı.
Son bir dürüstlük sınavı
Yas sahnelerini sesli oku. Fragman cümlesi gibi duran her şey çıkıyor. Söylemek seni hafifçe rahatsız eden her şey — fazla yalın, fazla küçük, yas tutana fazla yakışıksız — büyük olasılıkla kalıyor. Yas ağırbaşlı bir şey değil ve okurun sana güvenmesini sağlayan tam o ağırbaşlı olmayan kısımlar.
Böyle bir şeyi bölüm bölüm yazıyorsan, seninle birlikte ilerleyen birkaç okurun olması çok işe yarıyor; çünkü yas, bir sahnenin gerçekten tuttuğunu mu yoksa yalnızca kendini ilan ettiğini mi bilmeye en çok ihtiyaç duyduğun konu. Android uygulamamız Arwy'yi kısmen bu yüzden yaptık: bölüm bölüm yayınlayıp onu gerçekten okuyan insanlarla konuşabiliyorsun. Her iş için doğru araç değil — cilalanmış bir romanı tek parça çıkarmak istiyorsan geleneksel yol sana daha iyi hizmet eder.
Yazarlık tarafının tamamı için: Arwy'de yazarlar için.
Sana bir şeye mal olan bir şey mi yazdın? Ona okur bul. Arwy Google Play'de.