Edat, bağlaç ve ünlem: farkları ve örnekleri

Ayırt etme testi

• "Kuş gibi uçtu." → "Kuş uçtu" ✘ anlam bozuldu → edat
• "Geldi ama konuşmadı." → "Geldi, konuşmadı" ✔ ayakta → bağlaç

Edat (ilgeç)

Kendinden önceki sözcükle öbek kurar ve tek başına anlamı yoktur. Cümlenin ögesi olur.

Yaygın edatlar: gibi, için, kadar, ile, göre, doğru, karşı, dolayı, rağmen, üzere, beri, dek, ancak (=yalnızca anlamında)

• "Senin için geldim."
• "Bu kadar yeter."
• "Bana göre haklısın."
• "Yağmura rağmen çıktı."

Bağlaç

Sözcükleri, sözcük öbeklerini ya da cümleleri birbirine bağlar. Cümleden çıkarıldığında anlam daralır ama cümle bozulmaz.

Yaygın bağlaçlar: ve, ile, ama, fakat, lakin, ancak, çünkü, oysa, hâlbuki, yalnız, de/da, ki, ise, hem…hem, ya…ya, ne…ne

• "Kalem ve defter aldım."
• "Çağırdım ama duymadı."
• "Gelmedi, çünkü hastaydı."

Ünlem

Duygu, heyecan ya da seslenme bildirir. Cümlenin dışında durur.

ah, of, eyvah, aman, hey, ey, bravo, yazık

"Eyvah, geç kaldım!" · "Hey, buraya bak!"

Çok görevli sözcükler

"ile"

• Edat: araç ya da birliktelik bildiriyorsa. "Kalemle yazdı." (neyle?)
• Bağlaç: "ve" yerine geçiyorsa. "Ali ile Ayşe geldi."

Test: yerine "ve" koyabiliyorsan bağlaçtır.

"de / da"

• Bağlaç: ayrı yazılır. "Ben de geldim."
• Hâl eki: bitişik yazılır, edat/bağlaç değil. "Evde kimse yok."

"de/da" yazımı yazımıza bak — Türkçedeki en sık yazım hatası.

"ancak"

• Bağlaç: "ama" anlamında. "Geldi ancak kalmadı."
• Edat: "yalnızca" anlamında. "Bu iş ancak seninle olur."

"yalnız"

• Sıfat: "Yalnız bir adam."
• Zarf: "Yalnız yaşıyor."
• Bağlaç: "Gelirim, yalnız geç kalırım."

Yazarken: bağlaç kullanımı

Az bağlaç, kısa cümle

"Ve" ile birbirine eklenen uzun cümleler, çoğu zaman iki ayrı cümleye bölünebiliyor — ve bölündüğünde metin hızlanıyor.

"Kapıyı açtı ve içeri girdi ve ışığı yaktı ve etrafına baktı." → "Kapıyı açtı. İçeri girdi, ışığı yaktı. Etrafına baktı."

"Ve" ile cümleye başlamak

Okulda yanlış öğretiliyor ama edebiyatta yaygın ve meşru bir vurgu aracı. Az kullanıldığında güçlü.

Bağlaçlar fikir ilişkisini gösterir

Denemede ve makalede bağlaç, paragraflar arası mantığı taşıyan şey: ancak, oysa, buna karşılık, dolayısıyla, ayrıca. Bunlar olmadan fikirler yan yana durur ama bağlanmaz.

Düşünceyi geliştirme yolları ve makale yazmak yazılarımıza bak.

Ünlem işareti ölçüsü

Ünlem, gücünü tekrarla kaybediyor. Bir sayfada birden fazla ünlem varsa hiçbiri vurgulu okunmuyor.

Noktalama işaretleri ve cümle çeşitleri yazılarımıza bak.

Yazarlık tarafının tamamı için: Arwy'de yazarlar için.

---