Ortak özellikler
- Ölçü: hece ölçüsü. Aruz kullanılmaz (âşıkların aruzu denediği az sayıda örnek dışında).
- Nazım birimi: dörtlük.
- Dil: sade, konuşma Türkçesi.
- Kafiye: çoğunlukla yarım kafiye.
- Aktarım: sözlü — saz eşliğinde söylenir, yazıya sonradan geçer.
- Konu: aşk, doğa, ayrılık, gurbet, ölüm, yiğitlik — somut yaşam.
1. Anonim halk edebiyatı
Söyleyeni belli olmayan, halkın ortak ürünleri.
- Mani: 7'li hece, tek dörtlük, aaxa. Cinaslı kafiye çok kullanılır.
- Türkü: bent ve kavuştak (nakarat) bölümlerinden oluşur, ezgiyle söylenir.
- Ninni: çocuk uyutmak için söylenen ezgili ürün.
- Ağıt: ölüm üzerine yakılan şiir.
Nesir ürünleri de bu kola girer: masal, efsane, fıkra, atasözü, bilmece, destan ile Karagöz, orta oyunu, meddah gibi seyirlik biçimler.
Masal, fabl, destan farkı ve geleneksel Türk tiyatrosu yazılarımıza bak.
2. Âşık edebiyatı
Söyleyeni belli, saz çalan halk şairlerinin (âşıkların) edebiyatı. 16. yüzyıldan itibaren gelişti.
Nazım biçimleri
- Koşma: 11'li hece, 3–5 dörtlük. Konusuna göre güzelleme (övgü), koçaklama (yiğitlik), taşlama (yergi), ağıt (ölüm).
- Semai: 8'li hece, kendine özgü ezgi.
- Varsağı: semai yapısında ama sert ve yiğitçe. "Bre, behey" seslenişleriyle tanınır.
- Destan: 11'li hece, dörtlük sayısı sınırsız; toplumsal olayları anlatır.
Büyük âşıklar
- Karacaoğlan (17. yy): doğa ve sevgili şairi. Güzellemeleriyle tanınır.
- Köroğlu (16. yy): yiğitlik ve başkaldırı; koçaklamalarıyla.
- Dadaloğlu (19. yy): Toros göçerlerinin sesi. "Ferman padişahın, dağlar bizimdir."
- Dertli, Seyranî, Erzurumlu Emrah — 19. yüzyılın önde gelen âşıkları.
- Âşık Veysel (20. yy): geleneğin çağdaş temsilcisi. "Kara Toprak", "Uzun İnce Bir Yoldayım".
3. Dinî-tasavvufi halk edebiyatı (tekke edebiyatı)
Tekke ve tarikat çevresinde gelişen, dinî ve tasavvufi düşünceyi halka anlatan kol.
Nazım biçimleri
- İlahi: Allah sevgisini anlatan, ezgiyle söylenen şiir.
- Nefes: Bektaşi şairlerinin ilahisi.
- Nutuk: tarikat kurallarını öğreten şiir.
- Devriye: varlığın Allah'tan gelip ona dönüşünü anlatır.
- Şathiye: görünüşte saçma, aslında derin anlam taşıyan, mizahi şiir.
Büyük temsilciler
- Yunus Emre (13.–14. yy): Türkçenin en büyük şairlerinden. Sade dil, evrensel sevgi.
- Hacı Bektaş Veli, Hacı Bayram Veli
- Kaygusuz Abdal: şathiyeleriyle tanınır.
- Pir Sultan Abdal (16. yy): hem tasavvufi hem başkaldırı şairi.
Divan edebiyatıyla karşılaştırma
- Ölçü: halk → hece · divan → aruz
- Birim: halk → dörtlük · divan → beyit
- Dil: halk → sade Türkçe · divan → ağır Osmanlıca
- Kafiye: halk → yarım · divan → tam ve zengin
- Konu: halk → somut yaşam · divan → soyut ve kalıplı
- Ortam: halk → köy, kahve, meydan · divan → saray, medrese
- Aktarım: halk → sözlü, sazla · divan → yazılı, divanlarda
İki edebiyat aynı yüzyıllarda yan yana yaşadı. Biri diğerinin öncesi değil — farklı çevrelerin edebiyatıydılar.
Divan edebiyatı, nazım biçimleri ve Türk şiirine başlamak yazılarımıza bak.
Türk edebiyatının köklerini keşfet. Arwy Google Play'de.