Trajedi
Antik Yunan'da doğan, en eski tür.
- Kişiler: soylular, krallar, tanrılar. Sıradan insan trajedi kahramanı olmaz.
- Dil: ağır, seçkin, manzum.
- Konu: kaçınılmaz bir sonla biten acıklı olaylar.
- Kural: kanlı ve çirkin olaylar sahnede gösterilmez, haber verilir.
- Koro: olayları yorumlayan topluluk bulunur.
- Amaç: seyircide acıma ve korku uyandırıp arınma (katarsis) sağlamak.
Üç birlik kuralı: olay tek bir olay etrafında geçer, tek bir mekânda ve tek bir gün içinde tamamlanır.
Örnek: Sophokles'in Kral Oidipus'u, Shakespeare'in Hamlet'i.
Komedi
- Kişiler: sıradan insanlar, kusurlarıyla öne çıkanlar.
- Dil: günlük, hatta kaba olabilir.
- Konu: insanın ve toplumun aksaklıkları.
- Kural: her şey sahnede gösterilebilir.
- Amaç: güldürerek düşündürmek, eleştirmek.
Komedi alt türleri
- Karakter komedisi: bir kişinin huyunu (cimrilik, kıskançlık) konu alır. Molière'in Cimri'si.
- Töre komedisi: toplumun geleneklerini eleştirir. Şinasi'nin Şair Evlenmesi.
- Entrika komedisi: şaşırtıcı olay örgüsü ve yanlış anlamalar üzerine kurulu.
- Durum komedisi: gülünç durumlardan doğan komik.
Dram
Romantizm akımıyla, üç birlik kuralına ve trajedinin katı kalıplarına tepki olarak doğdu.
- Kişiler: her sınıftan insan.
- Konu: hayat olduğu gibi — acı ve gülünç bir arada.
- Kural: üç birlik kuralı yok; zaman ve mekân serbest.
- Sahne: her şey gösterilebilir.
- Dil: hem manzum hem düzyazı olabilir.
Örnek: Victor Hugo'nun Hernani'si, Namık Kemal'in Vatan yahut Silistre'si.
Üçünü ayıran en kısa ölçüt: trajedi yalnız acıyı gösterir, komedi yalnız gülünç olanı, dram ikisini birden — çünkü hayat da öyledir.
Geleneksel Türk tiyatrosu
Türk tiyatro geleneği Batı'dan bağımsız gelişti ve yazılı metne değil doğaçlamaya dayanır.
Karagöz
Gölge oyunu. Perde arkasından ışıkla yansıtılan deri tasvirlerle oynanır. Karagöz halkın sağduyusunu, Hacivat okumuş kesimin süslü dilini temsil eder. Dört bölümden oluşur: mukaddime, muhavere, fasıl, bitiş.
Orta oyunu
Seyircinin ortasında, meydanda oynanır. Ana kişileri Pişekâr (Hacivat'ın karşılığı) ve Kavuklu (Karagöz'ün karşılığı). Dekor sadedir: "yeni dünya" ve "dükkân".
Meddah
Tek kişilik anlatı sanatı. Meddah bir sandalyeye oturur, mendil ve sopasıyla bütün karakterleri kendisi canlandırır. Modern stand-up'ın atası sayılabilir.
Köy seyirlik oyunları
Düğün, bayram ve mevsim geçişlerinde köylülerin oynadığı, bereket ve doğa temalı oyunlar.
Modern tiyatro akımları
- Epik tiyatro: Brecht'in geliştirdiği yaklaşım. Seyircinin oyuna kapılmasını bilerek engeller ki düşünsün.
- Absürt tiyatro: anlamsızlık ve iletişimsizlik üzerine kurulu. Beckett'in Godot'yu Beklerken'i.
- Müzikal: şarkı ve dansın olay örgüsünü taşıdığı tür.
Tiyatro metni yazmak
Tiyatro metni romandan da senaryodan da farklı: her şey konuşma ve sahne yönergesiyle aktarılır, ama senaryodan farklı olarak kamera yoktur — seyirci sahnenin tamamını görür. Bu, mekânı ve girişleri-çıkışları çok daha önemli kılıyor.
Senaryo yazma ve diyalog yazma yazılarımıza bak.
Kendi oyununu ya da hikâyeni yayınla. Arwy Google Play'de.