In medias res Latincede "şeylerin ortasına" demek. Kendi olaylarının bir kısmı geçtikten sonra başlayan, kimsenin kim olduğunu ve neyin neden önemli olduğunu bilmeden seni hareketin içine bırakan hikâyeyi anlatıyor. Açıklama sonra geliyor — gelecekse.
In medias res gösterişli, modern bir hile değil. Anlatıcılığın en eski yapı tercihlerinden biri; karşıtının da adı var: ab ovo, yani "yumurtadan".
Terim nereden geliyor?
Deyiş, Homeros'u dinleyicisini baştan başlamak yerine olayların ortasına daldırdığı için öven Romalı şair Horatius'tan geliyor. İlyada on yıllık savaşın dokuzuncu yılında açılıyor; Odysseia Troya'nın düşüşünden yıllar sonra, Odysseus zaten yolda kalmışken açılıyor ve o meşhur serüvenler sonradan bir sofrada anlatılan hikâyeler olarak geliyor. Destan şiiri tekniği esasen standart uygulama hâline getirdi, düzyazı da devraldı.
Gerçekte ne yapıyor?
Çoğunlukla üç şey. Dikkati veresiye satın alıyor. Okur, bir şeyin olduğunu görebiliyorsa anlamamaya tahammül ediyor. Kafa karışıklığı artı hareket merak gibi okunuyor; kafa karışıklığı artı durgunluk kötü yazarlık gibi okunuyor.
Bilgilendirmeyi ödüle çeviriyor. Arka plan sen zaten bağlandıktan sonra geldiğinde, hiç sormadığın olguları peşin yüklemek yerine taşıdığın bir soruyu cevaplıyor. Bir karakterin çocukluğuna dair aynı cümle ikinci sayfada sıkıcı, altmışıncı sayfada sarsıcı.
Tonu anında kuruyor. Açtığın sahne okura bunun ne tür bir kitap olacağını, her türlü betimlemeden çok daha güvenilir biçimde söylüyor.
Biçimleri
Gerçek in medias res. Hikâye hareket hâlinde başlıyor ve ileri gitmeye devam ediyor, geçmişi yol boyunca dolduruyor. Çerçeve yok, geri atlama yok.
Soğuk açılış artı geri sarma. Gergin bir sahne, sonra "üç hafta önce". Gerilimde ve televizyonda çok yaygın. İşliyor ama göründüğünden zayıf: okur artık karakterin o sahneye kadar yaşadığını biliyor, bu da arada kalan her şeyden gerilimi boşaltıyor.
İçe geçmiş anlatım. Geç başlıyorsun ve önceki olaylar birinin anlatımı olarak geliyor — bu aslında başka bir yapıya sarılmış in medias res; çerçeve anlatı nedir yazısında.
Ne zaman geri teper?
Tekniğin bir arıza modu var ve ilk taslaklarda çok yaygın: okurun önemsemek için hiçbir sebebi olmayan, aksiyon dolu bir açılış. Birinci sayfadaki dövüş sahnesi, bir yabancının başka bir yabancıya vurmasıdır. Hiçbir şey kurulmadığı için hiçbir şey tehlikede değil; enerji gürültülü ama ağırlıksız — ve okur kitabı, yazarın beklediğinin tam tersi sebeple bırakıyor.
İki çözüm. Gösterinin değil bir durumun ortasından aç: dün gece nerede yattığına dair polise yalan söyleyen bir kadın, araba kovalamacasından daha sürükleyici, çünkü sorduğu soru cevaplanabilir ve insani. Ve okura bir sayfa içinde tutunacak tam olarak bir sağlam şey ver — bir isim, bir istek, bir ilişki. Gizem ancak tutunacak bir şeyi olduğunda işliyor.
Diğer arıza fazla uzun süre saklamak. In medias res bir borç, hediye değil; okur geri ödeneceği varsayımıyla sabır veriyor. Onu üçüncü bölümü geçecek kadar karanlıkta tutarsan merak, sinire dönüşüyor.
Okur olarak nasıl fark edilir ve neden önemli?
Birinci sayfada kendine sor: nerede ve ne zaman olduğumu biliyor muyum, bu bana söylendi mi yoksa çıkarım mı yapıyorum? Çıkarım yapıyorsan şeylerin ortasındasın ve yazar bilerek senin kafa karışıklığı toleransına bahis giriyor.
Bunu bilmek açılışı okuma biçimini değiştiriyor. Yönlendirilmeyi beklemeyi bırakıp toplamaya başlıyorsun — isimler, imalar, açıklanmamış göndermeler — ve çözüleceklerine güveniyorsun. Daha etkin bir okuma biçimi ve bazı kitapların ikinci okumada neden çok daha iyi olduğunun sebeplerinden biri: açılış artık bulmaca olmaktan çıkıp hayran olabileceğin bir kuruluma dönüşüyor.
Yazacaksan
Boşuna standart tavsiye değil: ilk bölümlerin çoğu fazla erken başlıyor; karakter uyanıyor, bir yere gidiyor ya da dünyayı açıklıyor. Alışıldık ilaç, gerçekten bir şeyin tehlikede olduğu ilk ânı bulup oradan başlamak ve öncesini kesmek. O önceki malzemenin büyük kısmının hiç gerekmediği ortaya çıkıyor, gerekeni de sonradan yarım satırla ekebiliyorsun.
Eşlik eden soru, geç başladıktan sonra bölümü nerede keseceğin — sondaki çekiş, baştaki itiş kadar önemli; konusu cliffhanger nedir yazısında.
Bölüm bölüm yayınlayanlar için son bir not: okur tek tek bölümlerle geldiğinde olayın ortasından açmak özellikle etkili oluyor, çünkü her parça dikkati sıfırdan yeniden kazanmak zorunda. Android uygulamamız Arwy'yi tam bu tür bölüm bölüm okuma ve yazma üzerine kurduk — yine de kâğıttan tek oturuşta okunacak sakin bir edebiyat romanı yazıyorsan, yavaş bir açılış tam olarak doğru seçim olabilir ve bunların hiçbiri kural değil.
Kitabın ortasındasın ve konuşacak biri mi gerek? Arwy Google Play'de.