Kil tabletler
Bilinen ilk yazı, MÖ 3000'lerde Mezopotamya'da çivi yazısıyla kil tabletlere yazıldı. İlk yazılanlar edebiyat değil muhasebe kayıtlarıydı — kaç koyun, kaç ölçek arpa.
Edebiyat sonra geldi: Gılgamış Destanı, bilinen en eski büyük edebî eser, tabletlere yazıldı ve tam bu sayede günümüze ulaştı. Yanan bir kütüphanede kil tabletler yok olmaz, pişer.
Papirüs ve rulo
Mısır'da papirüs bitkisinden yapılan yazı yüzeyi, taşınabilir metni mümkün kıldı. Sayfalar birbirine eklenip rulo hâline getirildi.
- Avantajı: hafif ve uzun.
- Dezavantajı: aranamıyor. Ortadaki bir bölümü bulmak için ruloyu açıp sarmak gerekiyordu.
Parşömen
Hayvan derisinden yapılan, papirüsten çok daha dayanıklı yüzey. Adını Bergama'dan (Pergamon) alır. Pahalıydı — bir kitap için bir sürü hayvan gerekiyordu.
Kodeks: bugünkü kitabın doğuşu
Sayfaların bir kenardan bağlanmasıyla oluşan biçim. MS ilk yüzyıllarda yayıldı ve ruloyu tamamen tarihe gömdü.
Kodeksin kazanmasının sebebi estetik değil işlevsellikti: sayfa numarası verilebiliyor, aranabiliyor, iki yüzü de yazılabiliyor ve rafta az yer kaplıyordu. Bugün hâlâ bu biçimi kullanıyoruz — bin sekiz yüz yıldır değişmedi.
El yazması çağı
Matbaadan önce her kitap elle çoğaltılıyordu.
- Avrupa'da manastırlarda, scriptorium denen odalarda.
- İslam dünyasında hattatlar ve müstensihler tarafından — ve bu gelenek, hat sanatını bir güzel sanata dönüştürdü.
- Bir kitabın kopyalanması aylar sürüyordu; bu yüzden kitaplar servet değerindeydi ve zincirle rafa bağlanırdı.
Kâğıdın yolculuğu
Kâğıt Çin'de icat edildi ve batıya doğru yavaşça ilerledi: Orta Asya, İslam dünyası, Endülüs üzerinden Avrupa. Parşömenden çok daha ucuz olması, kitabın yayılmasının ön koşuluydu.
Matbaa kâğıt olmadan işe yaramazdı — iki teknoloji ancak birlikte devrim yarattı.
Matbaa
Baskı fikri Doğu Asya'da çok daha önce vardı: Çin'de tahta kalıp baskı, Kore'de metal hareketli harf. Avrupa'da Gutenberg, 15. yüzyıl ortasında hareketli harfle baskıyı kullanılabilir bir sisteme dönüştürdü.
Sonuçları edebiyattan çok daha büyük oldu: bilginin hızla yayılması, dinî ve bilimsel tartışmaların kitleselleşmesi, yerel dillerin yazı dili hâline gelmesi.
Osmanlı'da matbaa
Osmanlı'da Türkçe basım, İbrahim Müteferrika'nın 18. yüzyıl başındaki matbaasıyla başladı. Gecikmenin sebebi tek bir nedene indirgenemiyor: hat geleneğinin gücü, müstensihlerin ekonomik yeri, dinî metinlerde baskıya duyulan çekince ve talebin sınırlılığı birlikte rol oynadı.
Cep kitabı devrimi
20. yüzyılın ilk yarısında ucuz, karton kapaklı ve cebe sığan kitaplar yaygınlaştı. Etkisi teknolojik değil toplumsaldı: kitap, kütüphanesi olan zenginlerin nesnesi olmaktan çıkıp trende okunabilen bir şeye dönüştü.
Dijital dönem
- E-kitap: metin akışkanlaştı; sayfa kavramı esnedi.
- E-mürekkep ekran: uzun okumayı ekranda mümkün kıldı.
- Sesli kitap: okumayı yürürken, araç kullanırken yapılabilir hâle getirdi.
- Telefon: bugün dünyada en çok okuma yapılan cihaz.
- Çevrimiçi yayıncılık: yazarla okur arasındaki bütün aracıları kaldırabilen ilk biçim.
Basılı kitap ölüyor mu?
Hayır — ve tarih bunu zaten göstermişti. Kodeks ruloyu öldürdü ama her yeni biçim öncekini öldürmüyor. Radyo gazeteyi, televizyon radyoyu, internet televizyonu bitirmedi; hepsi paylara ayrıldı.
Bugün de aynı: kimi kâğıt kokusunu, kimi e-kitabın taşınabilirliğini, kimi sesli kitabın elini serbest bırakmasını seçiyor. Basılı mı e-kitap mı yazımıza bak.
Beş bin yılda değişmeyen tek şey: birinin bir şey yazması ve başka birinin onu okuması. Geri kalan her şey ambalajdı.
Eski kitaplar, kamu malı ve kütüphane üyeliği yazılarımıza bak.
Okumaya bugünün biçimiyle devam et. Arwy Google Play'de.