Tengri — Gök Tanrı
Eski Türk inancının merkezinde Tengri (Gök Tanrı) vardır. Sonsuz gök, her şeyin üzerinde duran yaratıcı güçtür. Bu inanca Tengricilik denir.
Tengri'nin biçimi, heykeli ve tapınağı yoktur — bu, onu çevredeki inanç sistemlerinden ayıran belirgin bir özellik.
Evrenin üç katmanı
- Gök (üst dünya): Ülgen ve iyi ruhların yeri.
- Yeryüzü (orta dünya): insanların ve yer-su ruhlarının yeri.
- Yeraltı (alt dünya): Erlik'in ve kötü ruhların yeri.
Bu üç katmanı Hayat Ağacı (Ulu Kayın / Dünya Ağacı) birbirine bağlar. Kökleri yeraltına, dalları göğe uzanır. Şaman, bu ağacın üzerinden katmanlar arasında yolculuk eder.
Temel figürler
Ülgen
Gökte yaşayan, iyiliğin ve yaratmanın tanrısı. İnsanı ve canlıları yaratan güç olarak anlatılır.
Erlik
Yeraltının hâkimi, kötülüğün kaynağı. Ülgen'le birlikte yaratılışta rol oynar — ama kıskançlığı yüzünden yeraltına sürülür. Türk mitolojisinde iyilik-kötülük mutlak biçimde ayrılmaz; ikisi de yaratılışın parçasıdır.
Umay Ana
Doğurganlığın, kadınların ve özellikle çocukların koruyucusu. Anadolu'daki lohusa gelenekleri ve bazı halk inançları izini hâlâ taşıyor.
Kayra Han
Bazı anlatılarda en üstteki yaratıcı; Ülgen ve Erlik'in babası.
Yer-Su ruhları
Dağların, ırmakların, ağaçların ve göllerin kendi ruhları vardır. Doğaya saygı, bu inancın merkezinde durur.
Kötü ruhlar ve halk inançları
- Albastı / Al Karısı: lohusalara ve bebeklere musallat olan varlık. Anadolu'da "al basması" inancı buradan gelir.
- Çor: hastalık getiren kötü ruh.
- Karakoncolos: kış gecelerinin korkulu varlığı.
Bu figürler, İslamiyet sonrasında da halk inancında yaşamaya devam etti — Türk mitolojisinin en canlı kaldığı alan burası.
Büyük anlatılar
Yaratılış Destanı (Altay)
Başlangıçta yalnızca su vardır. Ülgen suyun üzerinde dolaşır; bir kuş (ya da Erlik) suyun dibinden toprak getirir ve dünya kurulur. Erlik biraz toprağı ağzında saklar — ve bu, dünyadaki dağların ve kötülüğün kaynağı olur.
Ergenekon Destanı
Yenilgiye uğrayan Türkler, dağlarla çevrili Ergenekon'a sığınır. Dört yüz yıl sonra nüfus artınca, bir demirci dağı eriterek çıkış yolu açar ve bir bozkurt onlara rehberlik eder.
Oğuz Kağan Destanı
Oğuz Kağan'ın doğumu, fetihleri ve altı oğluna ülkeyi paylaştırması. Türk boylarının kökenini açıklayan anlatı.
Bozkurt (Asena / Börteçine)
Yok olmanın eşiğindeki bir topluluğu kurtaran ve soyu devam ettiren dişi kurt. Türk mitolojisinin en yaygın sembolü.
Kaynaklar
- Orhun Yazıtları (8. yy): Tengri inancının en eski yazılı kaydı.
- Dede Korkut Kitabı: Oğuz boylarının hikâyeleri; mitolojiyle destan arası bir eser.
- Altay ve Sibirya derlemeleri: yaratılış anlatılarının en zengin kaynağı — 19. yüzyılda derlendi.
- Manas Destanı: Kırgız destanı; dünyanın en uzun destanlarından.
Neden az biliniyor?
Üç sebep: (1) anlatılar çok geniş bir coğrafyaya yayıldı ve tek bir bütün hâlinde derlenmedi; (2) yazıya geç geçtiler; (3) İslamiyet'e geçişle birlikte birçok anlatı biçim değiştirdi ya da halk inancının içine karıştı.
Yazarlar için: kullanılmamış bir kaynak
Fantastik edebiyat uzun süredir Kuzey ve Yunan mitolojisinden besleniyor. Türk mitolojisi ise hâlâ büyük ölçüde işlenmemiş — üç katmanlı evren, şaman yolculuğu, hayat ağacı ve yer-su ruhları, kendi dünyasını kurmak isteyen bir yazar için hazır bir zemin.
Yunan mitolojisi, masal, fabl ve destan ve fantastik kitaplar yazılarımıza bak.
Kendi hikâyeni bu köklerden kur. Arwy Google Play'de.