Haber (bildirme) kipleri
Zaman bildirir; bir olayın olduğunu, olacağını ya da olmakta olduğunu haber verir.
- Görülen (bilinen) geçmiş zaman: -dı / -di / -du / -dü
geldi — konuşan olaya tanık olmuştur, kesinlik bildirir. - Duyulan (öğrenilen) geçmiş zaman: -mış / -miş
gelmiş — konuşan tanık olmamış, başkasından duymuş ya da sonradan fark etmiştir. - Şimdiki zaman: -yor
geliyor - Gelecek zaman: -ecek / -acak
gelecek - Geniş zaman: -r / -ar / -er
gelir — her zaman geçerli olanı, alışkanlığı ya da genel doğruyu bildirir.
Türkçenin özel bir gücü: "-di" ile "-miş" ayrımı pek çok dilde yok. Bu ayrım tek bir ekle tanıklık bilgisi taşıyor — ve kurguda muazzam bir araç. Güvenilmez anlatıcı yazımıza bak.
Dilek (tasarlama) kipleri
Zaman bildirmez; istek, şart, gereklilik ya da emir bildirir.
- İstek kipi: -e / -a → gele, gidelim, bakayım
- Şart kipi: -se / -sa → gelse, gitsen
- Gereklilik kipi: -meli / -malı → gelmeli, gitmeliyiz
- Emir kipi: eki yoktur → gel, gelin, gelsin
Emir kipinin birinci tekil ve çoğul kişisi yoktur — kendine emir verilmiyor. "Geleyim" emir değil istek kipidir.
Birleşik kipler
Bir kipin üzerine ek fiil gelirse birleşik kip oluşuyor.
- Hikâye birleşik kipi (-di): geliyordu, gelecekti, gelmeliydi
- Rivayet birleşik kipi (-miş): geliyormuş, gelecekmiş
- Şart birleşik kipi (-se): geliyorsa, gelecekse
🔴 Görülen geçmiş zamanın rivayeti olmaz: "geldiymiş" ✘ — tanık olunan bir şey duyulmuş olamıyor.
Kip kayması (anlam kayması)
Bir kipin, başka bir kipin yerine kullanılması. Türkçede çok yaygın:
- "Yarın geliyorum." → şimdiki zaman eki, gelecek anlamında.
- "1923'te Cumhuriyet ilan edilir." → geniş zaman eki, geçmiş anlamında. Tarih anlatımında sık kullanılıyor.
- "Bu kapıdan girilmez." → geniş zaman, emir/yasak anlamında.
- "Şimdi kalkıyorsun ve gidiyorsun." → şimdiki zaman, emir anlamında.
Yazarken: hangi zamanla anlatmalı?
Geçmiş zaman anlatım
Kurgunun varsayılan biçimi. Okur alışkın; görünmez bir seçim.
Türkçede -dı ile -mış arasındaki tercih anlatıcıyı tanımlıyor: "-dı" ile anlatan tanıktır, "-mış" ile anlatan aktarıcıdır. Masallar "-mış" ile anlatılıyor; bu, mesafe ve masalsılık üretiyor.
Şimdiki zaman anlatım
Daha yakın, daha acil hissettiriyor. Ama uzun metinde yorucu olabiliyor ve zaman atlamalarını zorlaştırıyor.
Kurguda zaman yazımıza bak.
Zaman tutarlılığı
En sık görülen düzeltme hatası: bir paragrafın ortasında geçmişten şimdiye kayma. Bilerek yapılmadıysa okur takılıyor.
Pratik kontrol: düzeltme turunda bir sahneyi al ve tüm fiillerin zamanını işaretle. Kayma varsa hemen görünüyor.
Anlatım bozuklukları, cümle çeşitleri ve çatı yazılarımıza bak.
Yazarlık tarafının tamamı için: Arwy'de yazarlar için.
Cümlelerini daha bilinçli kur. Arwy Google Play'de.