Bu yazı romanın olay örgüsünü ve sonunu tartışıyor.
Kısaca
Bihruz Bey, babasından kalan mirası tüketen, Fransızca kelimelerle konuşan, kıyafetine ve arabasına düşkün bir genç. Çamlıca'da gördüğü bir kadına — Periveş Hanım — âşık oluyor.
Ama gördüğü şeyle gerçek arasında hiçbir ilişki yok: kadını yanlış tanıyor, yanlış anlıyor, hakkında yanlış şeylere inanıyor ve kendi kurduğu hikâyenin içinde yaşıyor.
Hicvin hedefi
Roman Batılılaşmayı eleştirmiyor — yüzeysel Batılılaşmayı eleştiriyor. Fark önemli.
- Bihruz Fransızca konuşuyor ama anlamıyor; ezberlediği kalıpları yanlış yerde kullanıyor.
- Kitap okuyor ama okuduğunu kavramıyor; şiir yazıyor ama taklit ediyor.
- Araba, giyim ve görünüş — hepsi bir kimlik yerine geçen nesneler.
Romanın asıl konusu Batı değil, içi doldurulmamış özenti. Bihruz'un komikliği yabancı hayranlığından değil, hiçbir şeyi gerçekten öğrenmemiş olmasından geliyor.
Alafranga züppe tipi
Bihruz Bey, Türk edebiyatının en kalıcı karakter tiplerinden birini kuruyor: alafranga züppe. Sonraki pek çok romanda bu tipin farklı versiyonları görülüyor.
Tanzimat edebiyatı yazımıza bak.
İronik anlatıcı
Romanın en modern yanı bu. Anlatıcı Bihruz'u savunmuyor ama açıkça da yermiyor — onun sözlerini ve düşüncelerini aktarmakla yetiniyor ve gülünçlük kendiliğinden doğuyor.
Bu, "göstermek" ile "söylemek" arasındaki farkın erken bir örneği. Mizah yazmak yazımızda anlattığımız gibi: yazar komik olduğunu söylemediğinde komik oluyor.
Yanlış okumanın romanı
Bihruz'un bütün trajedisi gerçeği yanlış okumaktan doğuyor: bir bakışı aşk sanıyor, bir söylentiyi ölüm haberi sanıyor, kendi hayalini gerçek sanıyor.
Bu yüzden roman aynı zamanda okuma üzerine bir kitap: kötü okunan bir dünya, kötü yaşanan bir hayat üretiyor.
Eleştirel okuma yazımıza bak.
Realizm neden burada başlıyor?
- Karakter tipik değil, bireysel. Bihruz iyi ya da kötü değil; kusurlu ve gülünç.
- Yazar okura öğüt vermiyor. Tanzimat'ın birinci döneminde bu yaygındı; burada yok.
- Olaylar tesadüfe değil, karakterin kusurlarına dayanıyor.
- Gündelik hayat ayrıntılarıyla anlatılıyor: Çamlıca, arabalar, giyim, gezinti kültürü.
Dil
🔴 Roman, dönemin diliyle yazılmış ve içinde bolca Fransızca kelime var — üstelik bunların bir kısmı bilerek yanlış kullanılıyor. Bu, orijinal metni bugünkü okur için zorlaştırıyor.
Açıklamalı ya da günümüz Türkçesine aktarılmış bir baskı seçmek, romanı okunabilir kılıyor — ve Bihruz'un dil hatalarının notlarla açıklanması mizahı da kurtarıyor.
Neden hâlâ okunuyor?
Çünkü tip yaşıyor. Bihruz Bey'in yerine bugün başka nesneler ve başka diller geçti — ama özü olmayan bir görüntüyü kimlik sanma hâli aynı.
Roman, bir dönemi hicvederken bir insan hâlini yakalamış; kalıcılığı buradan geliyor.
Nasıl okunmalı?
- Komedi olarak oku. Ders kitabı tonuyla okunduğunda romanın yarısı kayboluyor.
- Kısa — ama dil yüzünden yavaş ilerliyor; açıklamalı baskı şart.
- Bihruz'a gülerken kendine de bak. Romanın istediği tam olarak bu.
Sonra ne okumalı?
- Halit Ziya — Aşk-ı Memnu: tekniğin bir sonraki aşaması. İncelememize bak
- Ahmet Hamdi Tanpınar — Saatleri Ayarlama Enstitüsü: aynı meseleye yirminci yüzyıldan mizahla bakış. İncelememize bak
- Flaubert — Madam Bovary: yine kitaplardan öğrenilmiş bir hayatın çarpması.
Türk edebiyatı dönemleri yazımıza bak.
Klasikleri keşfetmeye başla. Arwy Google Play'de.