Tefrika, bir romanın gazete ya da dergide parça parça, bölüm bölüm yayımlanmasıdır. Monte Kristo Kontu'nu yeni çıktığı sırada okumak isteseydin kitabı satın alamazdın: gazete alır, birkaç sayfa okur ve beklerdin. Tefrika, edebiyatın kenarında bir hevesti değil; on dokuzuncu yüzyılın büyük bölümünde kurgu insana böyle ulaştı ve bu alışkanlık kitapların kendisini biçimlendirdi.
Bugün anıt sayılan yazarların neredeyse tamamı, kendi zamanlarında, her an almayı bırakabilecek okurlar için tarihe yetiştirmeye çalışan insanlardı.
Pratikte nasıl işliyordu?
Roman, aylar ya da yıllar boyunca bir dergide yahut gazetede, birkaç bin kelimelik parçalar hâlinde çıkıyordu. Yazar sık sık parça başına ödeme alıyor ve on ikinci parça baskıya giderken yirmincisini henüz yazıyor oluyordu. Okur hikâyenin yanında yaşıyordu: bölümler arasında haftalar ve tahmin yürütmekten başka yapacak iş yok — bugün grup sohbetinin gördüğü işin aynısı.
Zaten bildiğin isimler
Charles Dickens en bariz örnek: Mister Pickwick'in Serüvenleri, Oliver Twist ve Büyük Umutlar okura parça parça ulaştı ve onun sayı sonları, insanı bekletme sanatının ders kitabıdır. Alexandre Dumas, Üç Silahşorlar'ı ve Monte Kristo Kontu'nu Fransız gazetelerinde yürüttü. Dostoyevski Suç ve Ceza'yı bir edebiyat dergisinde bir yıl boyunca yayımladı; Tolstoy Anna Karenina'yı aynı dergiye parça parça verdi. Flaubert'in Madam Bovary'si önce bir dergide çıktı — ve hemen ardından mahkemede. Arthur Conan Doyle Sherlock Holmes'u bir dergide aylık bölümler hâlinde kurdu; hikâyelerin o uzunlukta olmasının sebebi de bu.
Bu kitapların çoğu artık telif süresi dolduğu için bedava ve yasal olarak okunabiliyor — kamu malı ne demek ve ücretsiz başlanacak klasikler yazılarımıza bakabilirsin.
Türk romanı gazetede büyüdü
Aynı çark İstanbul'da da döndü; dahası Türk romanı doğrudan gazete ve dergilerin içinde, tefrika hâlinde büyüdü. Ahmet Mithat Efendi kendi gazetesi için neredeyse endüstriyel bir hızla yazdı ve bu arada bir okur kitlesine fiilen kurgu okumayı öğretti. Halit Ziya Uşaklıgil'in Aşk-ı Memnu'su Servet-i Fünun'da çıktı; Hüseyin Rahmi Gürpınar geniş kitleye aynı yolla ulaştı. Bugün Türk edebiyatının klasikleri olarak okutulanların önemli bir kısmı ilk kez sütun sütun, bir yere giderken okundu.
Tefrika kitaplara ne yaptı?
Ne aradığını bilince biçimi metinde görebiliyorsun. Bölümler çengelle biter, çünkü sonraki parçanın satılması gerekiyordu. Karakterler yeniden tanıtılır — bir jest, bir söz kalıbı — çünkü okur bir aydır uzaktaydı. Yapı bölümlüdür: kendi içinde tamamlanan birimler, ama hepsi büyük yayı ileri iter. Ve bazıları kendine özgü bir biçimde uzundur: parça başına para alan ve elinde tutması gereken bir kitlesi olan yazarın kısa kesmek için pek sebebi yoktu.
Okur tepkisi de içeri sızıyordu. Yazarlar kamuoyu hâlâ cevap verirken yayımlıyordu ve o cevaplar yüksek sesliydi. Bu, bütün kitabın kimse bir kelimesini görmeden bitirilmiş olduğu modern baskıdan çok farklı bir basınç — ve bugün internet romanlarının ve bölüm bölüm yayınlanan kurgunun yeniden kurduğu basıncın tam olarak kendisi.
Bugün tefrika gibi okumak
Bilerek dene: bir Dickens'ı ya da Dumas'yı kabaca özgün parçaları hâlinde oku — üç dört bölüm, sonra birkaç gün ara. Kitaplar başka türlü duyuluyor. Tekrarlar şişkinlik olmaktan çıkıp nezakete dönüşüyor; bölüm sonları mühendislik ürünü gibi gelmeye başlıyor, çünkü öyle. Bu romanların neden böyle kurulduğunu anlamanın en ucuz yolu bu ve klasikleri gözünüzde hatırı sayılır ölçüde küçültüyor.
Biçim neden geri döndü?
Tefrika hiç ölmedi, sadece yer değiştirdi. Çizgi roman, radyo, televizyon, ardından internet romanları, light novel'lar ve bölüm bölüm okunan uygulamalar. Koşullar onu ilk kez doğuran koşulların aynısı: kısa aralıklarla, bir ekranda, bin tane alternatif tek dokunuş ötedeyken okuyan bir kitle — ve bitmiş bir müsveddeyi üç yıl beklemek yerine şimdi yayımlamayı tercih eden yazarlar.
Arwy'yi biz yapıyoruz: tam bu ritim üzerine kurulu bir Android okuma uygulaması. Kamu malı klasikler, bölüm bölüm yayımlanan özgün hikâyelerin yanında duruyor ve aynı kitabı okuyanlar birbirini bulabiliyor. Rafta duracak, tek parça ve cilalı bir kitap istiyorsan yanlış alet — ama eski tefrika alışkanlığı sana çekici geliyorsa modern hâli sandığından daha yakın.
Şu an bir tefrika okuyorsan senden bir bölüm geride olan biriyle konuş. Arwy Google Play'de.