Cumhuriyet dönemi edebiyatı: şiir akımları, roman ve öykü

Şiir

Bağımsız büyük sesler

• Nâzım Hikmet: Türk şiirine serbest nazmı getirdi. Ölçü ve kafiyeyi bıraktı, şiiri konuşmaya yaklaştırdı. Memleketimden İnsan Manzaraları, Kuvâyi Milliye.
• Necip Fazıl Kısakürek: metafizik ürperti şairi. Kaldırımlar, Çile.
• Ahmet Hamdi Tanpınar: zaman, rüya ve süreklilik. Hem şair hem romancı hem denemeci.
• Cahit Sıtkı Tarancı: ölüm ve yaşama sevinci. Otuz Beş Yaş.
• Fazıl Hüsnü Dağlarca: en üretken şairlerden; çocuk şiirinden destana geniş bir alan.
• Attilâ İlhan: romantik ve toplumcu damarı birleştirdi.
• Behçet Necatigil: ev, aile, gündelik hayat şiiri.

Garip (Birinci Yeni) — 1941

Orhan Veli Kanık, Melih Cevdet Anday, Oktay Rifat Horozcu.

• Ölçü, kafiye ve şairane söyleyiş tamamen reddedildi.
• Söz sanatları atıldı; günlük konuşma dili şiire girdi.
• Konu: sıradan insan, gündelik hayat, küçük şeyler.
• Mizah ve şaşırtma öne çıktı.

"Bir de rakı şişesinde balık olsam" — Orhan Veli'nin bu dizesi, şiirin ne kadar değiştiğinin özeti.

İkinci Yeni — 1950'ler

Cemal Süreya, Edip Cansever, Turgut Uyar, İlhan Berk, Ece Ayhan, Sezai Karakoç.

• Garip'in sadeliğine tepki: şiir yeniden kapalı ve imgeli hâle getirildi.
• Dilin kuralları esnetildi, söz dizimi bozuldu.
• Anlam ikinci plana atıldı; ses ve imge öne çıktı.
• Bireyin bunalımı, kent yaşamı, yabancılaşma.

Diğer topluluklar

• Yedi Meşaleciler (1928): Beş Hececiler'e tepki; "canlılık, samimiyet, daima yenilik".
• Hisarcılar (1950): geleneğe bağlılık, milli değerler.
• Maviciler (1952): Garip'e karşı; şiirin zenginleşmesini savundular.

Roman ve öykü

Toplumcu gerçekçilik ve köy edebiyatı

1950'lerde Köy Enstitüsü kökenli yazarlarla güçlendi. Konusu: toprak, ağalık, yoksulluk, göç.

• Yaşar Kemal: İnce Memed, Ortadirek. Destansı anlatımıyla köy romanını dünya edebiyatına taşıdı.
• Orhan Kemal: Bereketli Topraklar Üzerinde, Murtaza. Şehre göç eden emekçinin romancısı.
• Kemal Tahir: Devlet Ana, Yorgun Savaşçı.
• Fakir Baykurt: Yılanların Öcü.
• Mahmut Makal: Bizim Köy — köy gerçeğini tartışmaya açan kitap.

Bireyin iç dünyası

• Ahmet Hamdi Tanpınar: Huzur, Saatleri Ayarlama Enstitüsü. Doğu-Batı, geçmiş-şimdi gerilimi.
• Peyami Safa: Dokuzuncu Hariciye Koğuşu, Yalnızız. Psikolojik roman.
• Sabahattin Ali: Kürk Mantolu Madonna, Kuyucaklı Yusuf. Hem toplumcu hem içe dönük.
• Yusuf Atılgan: Aylak Adam, Anayurt Oteli. Yalnızlık ve yabancılaşma.

Modernizm ve sonrası

• Oğuz Atay: Tutunamayanlar — Türk edebiyatının modernist dönüm noktası.
• Bilge Karasu: dil işçiliğiyle ayrıksı bir yer.
• Latife Tekin: Sevgili Arsız Ölüm — büyülü gerçekçiliğe yakın bir dil.
• Orhan Pamuk: Kara Kitap, Benim Adım Kırmızı. 2006 Nobel Edebiyat Ödülü.

Öykü

• Sait Faik Abasıyanık: Türk öyküsünün en sevilen ismi. Olaydan çok atmosfer ve insan. Semaver, Alemdağ'da Var Bir Yılan.
• Memduh Şevket Esendal: Çehov tarzı (durum öyküsü) Türkçedeki öncüsü.
• Haldun Taner, Tomris Uyar, Füruzan, Tarık Buğra — dönemin diğer güçlü öykücüleri.

Nereden başlamalı?

Cumhuriyet dönemi çok geniş; hepsini birden okumaya çalışmak yorucu oluyor. Pratik yol: bir damardan gir. Öykü seviyorsan Sait Faik, toplumcu roman istiyorsan Orhan Kemal, iç dünya arıyorsan Sabahattin Ali, şiir için Orhan Veli iyi birer başlangıç.

Türk edebiyatı klasikleri, Milli Edebiyat ve Türk şiirine başlamak yazılarımıza bak.

---